Nhiều người khi xem phim hoặc tranh phục dựng thường ngạc nhiên khi thấy vua quan Tây Sơn mặc long bào, mãng bào, đội Phốc Đầu, Ô Sa, thậm chí có kiểu dáng rất gần với triều Nguyễn. Từ đó xuất hiện một quan niệm phổ biến rằng trang phục Tây Sơn đã bị “Nguyễn hóa”.
Tham khảo: https://s.shopee.vn/3ViRF75WI5
Thực tế, các sử liệu và nghiên cứu hiện nay lại cho thấy một bức tranh khác.
Theo sách Ngàn Năm Áo Mũ, qua việc đối chiếu các ghi chép của sứ thần Triều Tiên, tư liệu nhà Thanh và nhiều nguồn sử liệu khác, có thể bước đầu nhận định rằng:
Phẩm phục triều Tây Sơn chịu ảnh hưởng rất lớn từ cuộc cải cách y phục của chúa Nguyễn Phúc Khoát năm 1744, chứ không phải kế thừa trực tiếp từ triều Nguyễn Gia Long.
Nói cách khác, Tây Sơn và Nguyễn cùng kế thừa một nền tảng y phục đã được hình thành từ thời chúa Nguyễn, vì vậy hai triều đại có nhiều điểm tương đồng là điều dễ hiểu.
Vua quan Tây Sơn mặc gì?
Sứ thần Triều Tiên Yu Deok Gong (Liễu Đắc Cung) khi sang Đại Việt đã mô tả quan phục Tây Sơn như sau:
“Mũ Phốc đầu, đai vàng, áo bào hoặc đỏ hoặc biếc, có hoa văn rồng, mãng…”
Ông còn nhận xét phần hai lá phúc hậu phía sau mũ Phốc Đầu dựng rất cao, khi cúi lạy trông như hai chiếc sừng – một đặc điểm rất nổi bật trong kiểu mũ thời bấy giờ.
Qua ghi chép này có thể thấy:
Quan văn, quan võ Tây Sơn vẫn sử dụng Phốc Đầu, Ô Sa, mãng bào, đai ngọc, bổ phục… vốn đã phổ biến trong truyền thống quan phục Đại Việt từ nhiều thế kỷ trước.
Nhưng Tây Sơn cũng có những nét rất riêng
Một ghi chép khác của sứ thần Triều Tiên Seo Ho Su (Từ Hạo Tu) khi tham dự nghi lễ triều đình Tây Sơn lại cho biết:
Quốc vương đội Thất Lương Kim Quan, chít Võng cân, mặc Long bào đỏ, thắt đai bạch ngọc.
Các đại thần đội Ngũ Lương Quan màu đen, mặc Mãng bào với nhiều màu sắc khác nhau như xanh, tía…, thắt đai vàng.
Đây là một cách phối hợp phẩm phục không còn thấy ở triều Nguyễn về sau.
Chính vì vậy, có thể nói rằng triều Tây Sơn không chỉ kế thừa, mà còn sáng tạo thêm nhiều quy chế y phục riêng phù hợp với triều đại của mình.
Binh lính Tây Sơn có giống vua quan? Hoàn toàn không.
Trong nhiều bức tranh do họa sĩ nhà Thanh vẽ sau chiến thắng Kỷ Dậu năm 1789, binh sĩ Tây Sơn được thể hiện:
Đội Nón Son.
Mặc áo giao lĩnh.
Quấn khăn.
Trang phục khá giản dị.
Đây vốn là kiểu ăn mặc quen thuộc của cư dân Đàng Ngoài, cho thấy sau khi tiến ra Bắc, triều Tây Sơn không lập tức thay đổi toàn bộ phong tục y phục địa phương.
Điều này cũng phản ánh thực tế rằng triều đại Tây Sơn tồn tại trong thời gian khá ngắn. Họ phải liên tục đối mặt với chiến tranh và chưa có điều kiện xây dựng một hệ thống lễ phục thống nhất trên phạm vi cả nước như triều Nguyễn sau này.
Tây Sơn có “ăn mặc như nhà Nguyễn” không?
Nếu chỉ nhìn bằng mắt thường, nhiều người sẽ thấy rất giống.
Nhưng xét về nguồn gốc lịch sử thì không phải Tây Sơn học theo nhà Nguyễn, mà cả hai đều kế thừa cuộc cải cách y phục của chúa Nguyễn Phúc Khoát năm 1744, rồi mỗi triều đại tiếp tục phát triển theo hướng riêng.
Đó cũng là lý do khi phục dựng lịch sử, việc chỉ dựa vào trang phục để phân biệt Tây Sơn hay Nguyễn là chưa đủ. Cần kết hợp thêm kiểu mũ, màu sắc phẩm phục, nghi lễ, niên đại và bối cảnh lịch sử mới có thể tái hiện chính xác.
Minh họa trong ảnh (từ trái sang phải):
Nhà vua Tây Sơn: Thất Lương Kim Quan kết hợp Long bào đỏ.
Binh sĩ Tây Sơn: Nón Son, áo giao lĩnh theo tục Đàng Ngoài.
Đại thần Tây Sơn: Phốc Đầu kết hợp Mãng bào.
Lịch sử không chỉ nằm trong những trận chiến, mà còn hiện diện trong từng chiếc mũ, từng đường thêu và từng quy chế y phục. Chính những chi tiết ấy giúp chúng ta hiểu rõ hơn diện mạo của một triều đại từng làm thay đổi lịch sử Đại Việt.
