Quan có thể đổi triều đại. Nhưng lòng vì dân thì không đổi.”
Bùi Bằng Đoàn là một trong những nhân vật đặc biệt nhất của lịch sử Việt Nam thế kỷ XX.
Ông từng là Thượng thư Bộ Hình dưới triều vua Bảo Đại một đại thần nổi tiếng thanh liêm, cứng rắn và am hiểu luật pháp. Nhưng sau Cách mạng Tháng Tám, ông lại trở thành một trong những nhân sĩ đầu tiên bước vào bộ máy chính quyền cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Sinh năm 1889 tại Liên Bạt, Hà Đông, Bùi Bằng Đoàn xuất thân Nho học nhưng lại thông thạo cả Hán văn lẫn Pháp văn. Ông từng giữ nhiều chức vụ lớn như Tuần phủ Cao Bằng, Ninh Bình rồi được triệu vào Huế làm Thượng thư Bộ Hình năm 1933 dưới thời Bảo Đại.
Trong thời gian làm quan, ông nổi tiếng bởi tính cách thẳng thắn và thương dân.
Năm 1928, khi được cử thanh tra các đồn điền cao su ở Nam Kỳ, ông đã viết một bản báo cáo bằng tiếng Pháp tố cáo sự hà khắc đối với công nhân bản xứ, buộc nhà cầm quyền phải giảm bớt nhiều quy định tàn nhẫn.
Khi Nhật đảo chính Pháp năm 1945 và triều đình Huế lập nội các Trần Trọng Kim, Bùi Bằng Đoàn từ chối tham gia chính phủ mới rồi cáo quan về quê. Nhưng chỉ vài tháng sau, lịch sử lại rẽ sang hướng khác.
Sau ngày độc lập 2/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã hai lần viết thư mời ông tham gia chính quyền cách mạng.
Trong thư, Hồ Chủ tịch viết:
“Thấy Ngài học vấn cao siêu, kinh nghiệm phong phú… tôi muốn Ngài làm cố vấn cho tôi…”
Cuối cùng, vị cựu Thượng thư triều Nguyễn đã nhận lời.
Từ một đại thần Nam triều, Bùi Bằng Đoàn trở thành Cố vấn Chủ tịch nước, rồi Trưởng ban Thanh tra đặc biệt của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Năm 1946, ông được bầu làm Trưởng ban Thường trực Quốc hội khóa I, tương đương Chủ tịch Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam mới.
Cuộc đời của Bùi Bằng Đoàn phản chiếu một giai đoạn đặc biệt của lịch sử Việt Nam: khi nhiều trí thức, quan lại cũ đã rời bỏ triều đình phong kiến để đi theo một quốc gia mới đang hình thành giữa chiến tranh và cách mạng.
Ông mất năm 1955. Từ vị quan áo dài đen của triều Nguyễn…
đến người lãnh đạo Quốc hội giữa chiến khu Việt Bắc.
Một cuộc đời đi qua hai chế độ, nhưng cuối cùng vẫn chọn đứng về phía dân tộc.
