NGỰ THIỆN VUA NGUYỄN: XA HOA TỘT ĐỈNH… HAY CHỈ LÀ “NGHI LỄ” KHÔNG ĂN HẾT?
Bạn có tin không, một bữa ăn của vua triều Nguyễn có thể lên tới 30–50 món, nhưng nghịch lý là nhà vua thường chỉ ăn vài món, còn lại gần như không động tới.
Trong cung Nguyễn, ăn không đơn thuần là ăn. Vua dùng bữa một mình tuyệt đối, gọi là “ngự thiện”, không ai được ngồi cùng, kể cả hoàng hậu. Toàn bộ thức ăn phải đi qua nhiều lớp kiểm soát chặt chẽ từ đầu bếp, thị vệ, thái giám đến cung nữ. Bữa ăn vì thế không chỉ để no mà còn là một nghi lễ thể hiện địa vị và quyền lực tối cao của hoàng đế.
Mỗi bữa thường có khoảng 30–35 món, thậm chí lên đến 50 món, được bày biện tinh tế trong các bát đĩa nhỏ. Tuy nhiên, vua chỉ nếm một vài món theo ý thích. Phần còn lại có thể được ban cho phi tần, quan lại hoặc đơn giản là không dùng đến. Điều này tạo ra một tranh luận kéo dài: đó là sự xa hoa thực sự, hay chỉ là một hình thức nghi lễ cung đình?
Sự khắt khe trong ngự thiện cũng ở mức rất cao. Gạo phải tuyển kỹ từng hạt, nước lấy từ nguồn riêng như giếng Hàm Long hoặc sông Hương. Có ghi chép cho rằng nồi nấu cơm chỉ dùng một lần rồi bỏ, đũa tre cũng được thay thường xuyên. Chỉ cần một sai sót nhỏ như một sợi tóc trong món ăn, người chuẩn bị có thể bị xử phạt nặng. Tất cả nhằm đảm bảo an toàn tuyệt đối cho vua.
Món ăn trong cung không chỉ để ngon mà còn mang tính dưỡng sinh. Nhiều nguyên liệu được lựa chọn vì công dụng bồi bổ như gân nai, hải sâm, chim sẻ, ba ba, lươn… Rượu dùng trong cung cũng thường là rượu ngâm dược liệu, phục vụ mục đích tăng cường sức khỏe hơn là thưởng thức đơn thuần.
Tuy vậy, không phải vị vua nào cũng duy trì lối sống xa hoa này. Gia Long được ghi nhận là ăn uống khá giản dị, gần với đời sống thường dân. Ngược lại, về sau dưới thời Đồng Khánh và các vua cuối triều, ảnh hưởng phương Tây ngày càng rõ rệt, từ cách ăn uống đến việc sử dụng rượu Tây và các yếu tố ngoại lai trong cung đình.
Vì vậy, ngự thiện triều Nguyễn không thể nhìn một chiều. Nó vừa là đỉnh cao của ẩm thực cung đình, vừa là biểu tượng của quyền lực, nhưng đồng thời cũng đặt ra câu hỏi về sự xa xỉ và tính nghi lễ của một thời đại. Nếu một bữa ăn có đến hàng chục món nhưng chỉ dùng vài món, đó là sự tinh tế của hoàng gia, hay là một dạng lãng phí được hợp thức hóa bởi quyền lực?
