Khi xem phim cổ trang hay đọc sử Nguyễn, nhiều người thường nghĩ rằng các quan thời xưa sống rất sung túc.

Nhưng thực tế lại phức tạp hơn nhiều.

Dưới thời vua Minh Mạng, triều đình quy định rất chặt chẽ lương bổng cho quan lại từ trung ương đến địa phương. Tuy nhiên, mức lương chính thức lại không hề cao như nhiều người tưởng tượng.

Minh Mạng cải tổ toàn bộ chế độ lương bổng

Năm Minh Mạng thứ 20 (1839), triều đình ban hành định mức lương mới cho toàn bộ quan văn võ trong cả nước.

Lương được trả bằng:

• Tiền đồng (quan tiền)
• Gạo (phương)
• Tiền may lễ phục hằng năm

Theo quy định:

• Chánh Nhất phẩm: 400 quan tiền + 300 phương gạo/năm
• Chánh Nhị phẩm: 250 quan tiền + 200 phương gạo/năm
• Chánh Tam phẩm: 150 quan tiền + 120 phương gạo/năm
• Chánh Tứ phẩm: 80 quan tiền + 60 phương gạo/năm
• Chánh Ngũ phẩm: 40 quan tiền + 43 phương gạo/năm
• Chánh Cửu phẩm: 18 quan tiền + 16 phương gạo/năm

Đây là mức lương chính thức dành cho hệ thống quan lại trên toàn quốc.

Những chức vụ này tương đương cấp nào?

Nếu quy đổi theo hệ thống hành chính hiện đại:

Chức vụ triều Nguyễn | Phẩm hàm thường gặp | Có thể hình dung tương đương
Thượng thư Lục bộ | Nhất phẩm – Nhị phẩm | Bộ trưởng
Tổng đốc | Nhị phẩm | Bí thư hoặc Chủ tịch vùng lớn
Tuần phủ | Tam phẩm | Chủ tịch tỉnh
Bố chánh sứ | Tam phẩm | Phó chủ tịch tỉnh phụ trách hành chính |
Án sát sứ | Tam phẩm | Giám đốc tư pháp – công an cấp tỉnh |
Tri phủ | Tứ phẩm | Chủ tịch quận/huyện lớn
Tri huyện | Ngũ phẩm | Chủ tịch huyện |
Huấn đạo, Giáo thụ | Lục – Thất phẩm | Trưởng phòng giáo dục địa phương

Một phương gạo là bao nhiêu?

Các tài liệu triều Nguyễn cho thấy một phương khoảng 30 đấu gạo.

Việc quy đổi chính xác sang kilogram hiện nay khá khó vì đơn vị đo từng thời kỳ khác nhau.

Để dễ hình dung, nhiều nhà nghiên cứu thường ước tính một phương tương đương khoảng 25–35 kg thóc hoặc gạo.

Nếu lấy mức trung bình 30 kg:

• 300 phương ≈ 9 tấn gạo/năm
• 120 phương ≈ 3,6 tấn gạo/năm
• 43 phương ≈ 1,3 tấn gạo/năm

Quy đổi sang tiền hiện nay

Nếu lấy giá gạo hiện nay khoảng 15.000 đồng/kg:

Chánh Nhất phẩm

300 phương ≈ 9.000 kg gạo

Giá trị:

9.000 × 15.000

≈ 135 triệu đồng/năm

Tương đương khoảng 11 triệu đồng/tháng chỉ tính phần gạo.

Chánh Tam phẩm

120 phương ≈ 3.600 kg

≈ 54 triệu đồng/năm

Tương đương khoảng 4,5 triệu đồng/tháng.

Tri huyện (Ngũ phẩm)

43 phương ≈ 1.290 kg

≈ 19 triệu đồng/năm

Tương đương khoảng 1,6 triệu đồng/tháng.

Đó mới chỉ là phần gạo.

Tiền đồng thời Nguyễn rất khó quy đổi chính xác sang tiền hiện đại vì giá trị kim loại, sức mua và thị trường hoàn toàn khác nhau.

Nhưng đa số sử gia đều thống nhất rằng:

Lương chính thức của quan lại Nguyễn không hề cao.

Vậy tại sao quan vẫn sống khá giả?

Bởi vì lương chỉ là một phần.

Quan lại còn có:

1. Tiền dưỡng liêm

Đây là khoản phụ cấp chống tham nhũng.

Tri phủ, Tri huyện, Tri châu được cấp thêm tiền và gạo dưỡng liêm ngoài lương chính thức.

Có nơi Tri phủ được thêm tới 60 quan/năm chỉ riêng khoản này. (archives.org.vn)

2. Miễn sưu thuế cho gia đình

Gia đình quan được hưởng nhiều ưu đãi:

• Miễn hoặc giảm thuế
• Miễn lao dịch
• Miễn quân dịch đối với thân nhân

Đây là đặc quyền rất lớn trong xã hội nông nghiệp.

3. Dân địa phương phục dịch

Các phủ huyện phải huy động nhân lực địa phương xây dựng và sửa chữa công sở, dinh quan.

Dân gian còn truyền câu:
Hàng huyện xây cổng
Hàng tổng đắp nền

Điều này phản ánh phần nào quyền lực và vị thế kinh tế của tầng lớp quan lại.

So với người dân thường thì sao?

Một lính thường thời Minh Mạng nhận khoảng 1 quan mỗi tháng, đủ mua khoảng 22 kg gạo.

Trong khi đó:

• Tri huyện nhận hàng chục quan mỗi năm cùng lượng gạo lớn.
• Tri phủ nhận cao hơn đáng kể.
• Thượng thư, Tổng đốc ở tầng lớp hoàn toàn khác.

Khoảng cách thu nhập giữa một quan huyện và một người nông dân thường có thể lên tới hàng chục lần.

Kết luận

Nếu chỉ nhìn vào bảng lương, nhiều quan triều Nguyễn thực ra có thu nhập tương đương một công chức trung cấp ngày nay.

Nhưng nếu cộng thêm:

• Tiền dưỡng liêm
• Ruộng đất được ban
• Miễn thuế
• Miễn lao dịch
• Uy tín xã hội
• Cơ hội thăng tiến
  …thì tầng lớp quan lại vẫn thuộc nhóm tinh hoa giàu có nhất Đại Nam thế kỷ XIX.

Dưới thời Minh Mạng, một Tri huyện chưa phải đại phú hào.
Nhưng chắc chắn là người có địa vị và điều kiện sống vượt xa phần lớn thần dân của đế quốc Đại Nam.