Trong lịch sử Việt Nam, có lẽ không có triều đại nào đặc biệt như nhà Hậu Lê. Suốt hơn hai thế kỷ, từ khi được phục hưng năm 1533 cho đến khi sụp đổ năm 1789, danh nghĩa “vua Lê” luôn là lá cờ tập hợp lực lượng mạnh nhất Đại Việt.
Nguyễn Kim dựng vua Lê để phát động phong trào “Phù Lê diệt Mạc”. Chúa Trịnh nhân danh vua Lê để cai quản Đàng Ngoài. Tây Sơn tiến ra Bắc với khẩu hiệu “Phù Lê diệt Trịnh”. Ngay cả khi nhà Lê đã suy yếu, rất nhiều sĩ phu vẫn sẵn sàng hy sinh để bảo vệ triều đại này.
Thế nhưng có một nghịch lý. Càng được nhiều người “phù Lê”, các vua Lê lại càng ít quyền lực. Sau khi nhà Mạc bị đánh bật khỏi Thăng Long năm 1592, người nắm quân đội là chúa Trịnh. Người nắm tài chính là chúa Trịnh. Người bổ nhiệm quan lại là chúa Trịnh. Người quyết định chiến tranh và hòa bình cũng là chúa Trịnh.
Còn vua Lê? Vẫn ngồi trên ngai vàng. Vẫn được quần thần quỳ lạy. Vẫn là thiên tử của Đại Việt. Nhưng quyền lực thực tế ngày càng thu hẹp. Dân gian thời ấy từng truyền nhau câu nói:”Vua Lê ngồi đó, chúa Trịnh cầm quyền.”
Có những vị vua Lê sống cả đời trong cung cấm mà không thể tự quyết định những việc quan trọng của đất nước. Thậm chí đã từng có những vua muốn giành lại thực quyền nhưng đều thất bại. Điều trớ trêu là chính danh nghĩa nhà Lê lại trở thành công cụ giúp các thế lực khác xây dựng quyền lực cho mình.
Nguyễn Kim dùng vua Lê để chống Mạc. Chúa Trịnh dùng vua Lê để hợp pháp hóa quyền cai trị. Tây Sơn dùng vua Lê để lật đổ họ Trịnh. Ai cũng nói mình “phò Lê”. Nhưng rất ít người thực sự muốn trao lại quyền lực cho nhà Lê.
Đến năm 1789, khi vua Lê Chiêu Thống đưa quân Thanh vào Đại Việt nhằm khôi phục ngôi vị, hình ảnh chính trị của triều Lê cũng sụp đổ theo. Sau chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa, Quang Trung lên ngôi hoàng đế. Triều Hậu Lê chính thức chấm dứt.
Tồn tại hơn 350 năm nếu tính từ Lê Lợi, nhưng có gần 250 năm cuối cùng chỉ giữ ngôi vị trên danh nghĩa. Đó có lẽ là nghịch lý lớn nhất của lịch sử Việt Nam: Một triều đại được rất nhiều người nhân danh để chiến đấu, nhưng lại hiếm khi thực sự nắm quyền lực trong tay.
Theo bạn, nhà Hậu Lê là nạn nhân của các thế lực quân phiệt, hay chính sự suy yếu của các vua Lê đã tạo điều kiện để người khác nắm quyền?
