Năm 1540, tại cửa Nam Quan. Một người đàn ông đã ngoài 50 tuổi, từng là võ tướng quyền lực nhất Đại Việt, từng phế vua, lập triều đại mới và thống trị đất nước hơn một thập kỷ, nay lại xuất hiện trước quan quân nhà Minh trong tình trạng tự trói mình, đi chân không và cúi đầu nhận tội. Người đó là Mạc Đăng Dung.
Trong nhiều thế kỷ, đây được xem là một trong những sự kiện gây tranh cãi nhất lịch sử Việt Nam. Có người gọi đó là hành động khuất nhục. Có người gọi đó là sự đầu hàng không thể tha thứ. Nhưng cũng có người đặt ra một câu hỏi khác: Nếu ở vào vị trí của Mạc Đăng Dung năm 1540, liệu chúng ta có lựa chọn nào tốt hơn?
Sau khi cướp ngôi nhà Lê năm 1527, nhà Mạc liên tục bị các cựu thần chống đối. Đến năm 1533, lực lượng trung hưng nhà Lê dựng vua mới tại Ai Lao và phát động cuộc chiến kéo dài nhiều thập kỷ. Trong khi chiến tranh đang diễn ra ở phía nam, một mối đe dọa lớn hơn xuất hiện từ phương bắc. Các sứ thần Nam triều liên tục sang nhà Minh tố cáo họ Mạc là nghịch thần cướp ngôi. Triều đình Minh Gia Tĩnh bắt đầu chuẩn bị một chiến dịch quân sự quy mô lớn. Hàng chục vạn quân được tập trung ở biên giới Quảng Tây. Ký ức về cuộc xâm lược năm 1407 vẫn còn đó. Nếu quân Minh tiến xuống lần nữa, Đại Việt có thể lại rơi vào một cuộc chiến kéo dài như thời Hồ Quý Ly.
Đứng trước tình thế ấy, Mạc Đăng Dung đã chọn cách nhượng bộ. Ông chấp nhận từ bỏ danh dự cá nhân để đổi lấy hòa bình. Kết quả là nhà Minh hủy bỏ kế hoạch xâm lược. Nhà Mạc tiếp tục tồn tại. Thăng Long vẫn nằm trong tay họ Mạc thêm hơn nửa thế kỷ nữa.
Nếu nhìn từ góc độ quốc gia, quyết định ấy có thể đã giúp Đại Việt tránh được một cuộc chiến tàn khốc với đế quốc mạnh nhất Đông Á lúc bấy giờ. Nhưng nếu nhìn từ góc độ lòng tự tôn dân tộc, hình ảnh vị vua Đại Việt quỳ gối trước ngoại bang lại trở thành vết nhơ khó xóa trong lịch sử. Và chính vì vậy, gần 500 năm đã trôi qua, cuộc tranh luận vẫn chưa bao giờ kết thúc. Mạc Đăng Dung là kẻ làm nhục quốc thể?Hay là người chấp nhận mang tiếng muôn đời để tránh cho đất nước một cuộc chiến đẫm máu? Lịch sử có lẽ không dễ đưa ra câu trả lời tuyệt đối. Còn bạn, nếu đứng ở Nam Quan mùa đông năm 1540, trước nguy cơ hàng chục vạn quân Minh kéo xuống biên giới, bạn sẽ chọn chiến đấu đến cùng hay chấp nhận cúi đầu để giữ lấy sự tồn tại của quốc gia?
