Khi nhắc đến thời kỳ Nam – Bắc triều, nhiều người thường nhớ đến những cuộc chiến kéo dài giữa nhà Mạc và lực lượng phục hưng nhà Lê. Nhưng ít ai biết rằng, để có thể đứng vững trước vô số cuộc tấn công trong suốt hơn 60 năm, nhà Mạc đã xây dựng một trong những lực lượng quân sự hùng mạnh nhất thế kỷ XVI.
Tham khảo tư liệu nhà Mạc: https://s.shopee.vn/6VLShRbKOw
Năm 1527, sau khi lên ngôi, Mạc Đăng Dung hiểu rằng quyền lực của triều đại mới sẽ không thể tồn tại nếu thiếu một đội quân đủ mạnh để bảo vệ kinh thành Thăng Long và đối phó với các thế lực chống đối. Vì vậy, chỉ một năm sau, triều đình nhà Mạc đã tiến hành cải tổ quân đội quy mô lớn.
Toàn bộ quân đội được tổ chức lại thành bốn vệ chủ lực gồm Hưng Quốc, Kim Ngô, Cẩm Y và Chiêu Vũ. Mỗi vệ phụ trách tuyển quân từ những vùng trọng yếu của Bắc Bộ như Hải Dương, Kinh Bắc, Sơn Tây và Sơn Nam. Đây là lực lượng thường trực đóng vai trò nòng cốt trong việc bảo vệ triều đình và tham gia các chiến dịch quân sự lớn.
Khác với nhiều triều đại trước đó, các vua nhà Mạc thường trực tiếp ra chiến trường. Từ Mạc Đăng Dung, Mạc Đăng Doanh cho tới Mạc Phúc Hải và Mạc Mậu Hợp, nhiều lần đích thân chỉ huy quân đội giao chiến với quân Lê Trung Hưng. Điều này khiến quân đội nhà Mạc mang đậm tính võ biền và luôn được đặt ở vị trí trung tâm của bộ máy nhà nước.
Trong thời kỳ cực thịnh, quân đội nhà Mạc có thể huy động tới khoảng 12 vạn quân. Phần lớn binh lính đến từ đồng bằng Bắc Bộ, nơi vẫn nằm dưới quyền kiểm soát của triều đình Thăng Long. Bên cạnh bộ binh đông đảo, nhà Mạc còn duy trì thủy quân hoạt động trên hệ thống sông ngòi dày đặc của miền Bắc, đặc biệt là lưu vực sông Hồng và vùng duyên hải Đông Bắc.
Để giữ chân binh sĩ và tạo lòng trung thành, triều Mạc áp dụng chế độ “lộc điền” hay còn gọi là “binh điền”. Theo đó, nhiều binh sĩ được cấp ruộng đất để canh tác, biến quyền lợi kinh tế gắn liền với sự tồn tại của triều đình. Chính sách này giúp nhà Mạc xây dựng được một lực lượng quân sự đông đảo và tương đối trung thành trong nhiều thập niên chiến tranh liên miên.
Tuy nhiên, sức mạnh quân sự ấy cũng phải đối mặt với một cuộc chiến tiêu hao kéo dài. Từ năm 1533, khi nhà Lê Trung Hưng được dựng lên ở Thanh Hóa, chiến tranh Nam – Bắc triều bùng nổ. Hết thế hệ tướng lĩnh này đến thế hệ khác của nhà Mạc phải liên tục cầm quân chống lại các cuộc tiến công từ phương Nam. Những trận đánh lớn diễn ra trên khắp vùng đồng bằng Bắc Bộ, từ Thanh Hóa, Sơn Nam cho đến Thăng Long.
Dù nhiều lần đánh bại đối phương và giữ được kinh thành trong thời gian dài, nhưng sau hơn nửa thế kỷ chiến tranh, nguồn nhân lực và tài lực của Bắc triều dần suy kiệt. Năm 1592, quân Lê – Trịnh tiến vào Thăng Long. Triều Mạc thất bại, Mạc Mậu Hợp bị bắt, đánh dấu sự sụp đổ của chính quyền nhà Mạc tại kinh đô. Tuy vậy, hậu duệ nhà Mạc vẫn tiếp tục cố thủ ở Cao Bằng thêm nhiều thập niên nữa trước khi hoàn toàn chấm dứt vào năm 1677.
Trong lịch sử quân sự Việt Nam, quân đội nhà Mạc là một lực lượng đặc biệt. Họ không chỉ là đội quân bảo vệ một triều đại mới nổi, mà còn là lực lượng đã góp phần tạo nên cuộc nội chiến lớn nhất thế kỷ XVI. Suốt hơn sáu mươi năm, những lá cờ mang chữ “莫” tung bay trên chiến trường Bắc Bộ, trở thành biểu tượng cho một thời kỳ đầy biến động trong lịch sử dân tộc.
