Trong phong trào chống sưu thuế Trung Kỳ năm 1908, có một cái tên từng khiến thực dân Pháp ở Quảng Nam phải đặc biệt dè chừng: Ông Ích Đường — hay dân gian gọi là “Cậu Đường”.
Ông sinh trong một gia đình có truyền thống chống Pháp. Cha là nghĩa sĩ Cần Vương Ông Ích Kiền, ông nội là danh tướng Ông Ích Khiêm của triều Nguyễn. Ngay từ nhỏ, Ông Ích Đường đã nổi tiếng giỏi võ nghệ, tính khí ngang tàng và thường đứng ra bảo vệ dân nghèo trước cường hào.
Dân gian lúc ấy từng truyền nhau câu:
“Cậu Đường mười tám tuổi đầu
Dẫn dân công ích xin xâu dưới tòa.”
Nhưng điều khiến nhiều người tò mò nhất không phải tuổi trẻ của ông…
mà là cách một thanh niên mới ngoài đôi mươi lại nhanh chóng trở thành mục tiêu truy bắt đặc biệt của chính quyền Pháp.
Theo nhiều tài liệu, Ông Ích Đường từng theo Phan Châu Trinh ra tận Yên Thế gặp Hoàng Hoa Thám. Sau chuyến đi đó, ông quay về Hòa Vang bí mật tập hợp thanh niên, luyện võ và chuẩn bị lực lượng chống Pháp.
Năm 1908, phong trào chống sưu thuế Trung Kỳ bùng nổ. Ông Ích Đường trực tiếp chỉ huy dân chúng nổi dậy tại Hòa Vang và còn định bắt viên quan bị xem là “sâu dân mọt nước” tên Lãnh Điềm.
Nhưng rồi mọi chuyện đột ngột thất bại.
Quân Pháp xuất hiện gần như quá nhanh.
Các cuộc truy quét diễn ra chính xác bất thường.
Và cuối cùng, Ông Ích Đường bị bắt khi đang lẩn trốn tại nhà một người quen tên Mạc Quý.
Theo sử liệu phổ biến, Mạc Quý là người phản bội, bí mật báo tin cho quân Pháp.
Nhưng đến nay vẫn có người đặt câu hỏi:
Liệu đây chỉ là một vụ chỉ điểm đơn thuần…
hay mạng lưới chống Pháp tại Quảng Nam lúc đó đã bị cài người từ trước?
Bởi vào giai đoạn này, mật thám Pháp ở Trung Kỳ hoạt động cực mạnh. Sau các phong trào Cần Vương và Đông Du, chính quyền bảo hộ đặc biệt chú ý đến những thanh niên có ảnh hưởng trong dân chúng. Những người như Ông Ích Đường gần như luôn nằm trong tầm theo dõi.
Ngày 11 tháng 5 năm 1908, Ông Ích Đường bị xử tử ngay giữa chợ Túy Loan khi chợ đang đông người để thị uy.
Nhưng chính tại nơi hành hình ấy, ông để lại câu nói khiến nhiều người nhớ suốt hơn 100 năm:
“Dân nước Nam như cỏ cú, giết Đường này còn có trăm nghìn Đường khác. Bao giờ hết mía mới hết Đường!”
Sau cái chết của ông, dân chúng bí mật lập miếu thờ “Cậu Đường”, xem ông như một nghĩa sĩ hy sinh vì dân.
Điều đáng chú ý là:
dù bị Pháp xem là phần tử nguy hiểm,
Ông Ích Đường khi ấy mới chỉ khoảng hơn 20 tuổi.
Một thanh niên trẻ tuổi,
một mạng lưới chống Pháp bí mật,
một vụ phản bội đầy bí ẩn,
và một cái chết giữa chợ để răn đe cả vùng Trung Kỳ.
Cho đến nay, câu hỏi vẫn còn:
Nếu không có kẻ chỉ điểm…
liệu phong trào tại Quảng Nam năm 1908 có bùng nổ lớn hơn rất nhiều?
