Tấm bưu ảnh này mang dòng chữ: “Enfants de troupe tonkinois” – tạm dịch là “Những đứa trẻ của quân đội Bắc Kỳ”.
Thoạt nhìn, đây giống như một bức ảnh lớp học bình thường. Hàng chục đứa trẻ ngồi ngay ngắn trên ghế gỗ, phía sau là những người lớn đứng làm giám thị hoặc giáo viên. Nhưng đằng sau khung hình tưởng như bình yên ấy lại là cả một câu chuyện ít người biết về Đông Dương đầu thế kỷ XX.
“Enfants de troupe” là tên gọi dành cho những đứa trẻ được nuôi dưỡng trong môi trường quân đội thuộc địa. Nhiều em là con của lính tập An Nam phục vụ cho thực dân Pháp, có em là trẻ mồ côi được các đơn vị quân đội nhận nuôi, cũng có em được đưa vào những trường học đặc biệt do chính quyền thuộc địa quản lý.
Tại đây, các em được học chữ, học nghề, học kỷ luật và lớn lên trong bầu không khí của doanh trại. Một số sau này trở thành viên chức, giáo viên, nhân viên kỹ thuật. Một số khác tiếp tục khoác lên mình bộ quân phục chính quyền thuộc địa giống cha anh mình.
Nhìn vào bức ảnh, điều khiến người ta chú ý không phải là quân phục hay cấp bậc, mà là những gương mặt trẻ thơ. Có em nhìn thẳng vào ống kính với vẻ tò mò. Có em ngồi nghiêm như một người lính nhỏ. Có em còn quá bé để hiểu vì sao mình phải chụp tấm hình này. Có lẽ chẳng ai trong số họ nghĩ rằng hơn một thế kỷ sau, hậu thế vẫn còn nhìn thấy gương mặt mình qua một tấm bưu ảnh cũ.
Lịch sử thường được kể bằng tên các vị vua, các vị tướng hay những trận chiến nổi tiếng. Nhưng đôi khi, lịch sử cũng nằm trong ánh mắt của những đứa trẻ vô danh. Những đứa trẻ ấy rồi sẽ lớn lên. Có người trở thành công chức. Có người thành thương nhân. Có người tiếp tục làm lính.
Có người chứng kiến những biến động dữ dội của thế kỷ XX mà lúc bức ảnh này được chụp, chưa ai có thể hình dung nổi. Ngày nay, tên tuổi của họ đã mất theo thời gian.
Nhưng nhờ những tấm ảnh như thế này, chúng ta vẫn còn cơ hội nhìn thấy một lát cắt rất đời thường của Bắc Kỳ hơn một trăm năm trước — không phải chiến tranh, không phải chính trị, mà là tuổi thơ.
Nguồn ảnh gốc: Bưu ảnh Bắc Kỳ đầu thế kỷ XX
Phục dựng màu: Đại Nam Ngoại Truyện
