Giữa vùng Thất Sơn – Châu Đốc hơn một thế kỷ trước, một đoàn binh lính đứng thành hàng trước hai cổng lăng đồ sộ. Trên tấm bưu ảnh cũ có dòng chữ: “Tombeau du Mandarin Vin-Thé, à Chaudoc (Cochinchine)” – tạm dịch: Lăng của quan Vĩnh Tế tại Châu Đốc, Nam Kỳ.
Nhân vật mà người Pháp gọi trong chú thích là “Mandarin Vin-Thé” thực chất gắn với Thoại Ngọc Hầu – Nguyễn Văn Thoại (1761–1829), một đại thần và danh tướng dưới triều Nguyễn. Ông là người có dấu ấn đặc biệt trong lịch sử khai phá và tổ chức vùng biên giới Tây Nam, nhất là hai công trình thường được nhắc đến cùng tên tuổi ông: kênh Thoại Hà và kênh Vĩnh Tế.
Điều thú vị nằm ngay ở cái tên Vĩnh Tế. Đây không phải tên thật của Thoại Ngọc Hầu, mà gắn với Châu Thị Tế, chính thất của ông. Sau công cuộc đào con kênh lớn nối Châu Đốc với Hà Tiên, vua Minh Mạng ban tên Vĩnh Tế Hà cho con kênh để ghi nhận công lao của bà trong việc hỗ trợ công trình. Tên núi Sam khi ấy cũng được ban gọi là Vĩnh Tế Sơn.
Lăng Thoại Ngọc Hầu ngày nay thường được gọi là Sơn Lăng, nằm dưới chân Núi Sam. Công trình được chính Thoại Ngọc Hầu cho xây dựng khi còn sống. Bà Châu Thị Tế mất năm 1826 và được an táng tại đây; đến năm 1829, khi Thoại Ngọc Hầu qua đời, ông cũng được đưa về nằm bên cạnh vợ.
Bức ảnh còn đặc biệt ở chỗ nó không chỉ ghi lại kiến trúc lăng. Trước cổng là một hàng dài binh lính, trong đó có những người mặc quân phục thuộc lực lượng bản xứ dưới thời thực dân Pháp. Phía sau họ là những cổng đá, câu đối chữ Hán và Núi Sam – tạo nên một khung cảnh Châu Đốc rất khác so với ngày nay.
Hơn một thế kỷ sau, lăng Thoại Ngọc Hầu vẫn còn dưới chân Núi Sam, trở thành một trong những di tích lịch sử nổi tiếng của An Giang. Một tấm bưu ảnh tưởng như chỉ ghi “lăng của một vị quan”, nhưng phía sau nó lại là câu chuyện về một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn đối với vùng đất Tây Nam Bộ đầu thế kỷ XIX.
Có một điều khá thú vị: nếu tấm bưu ảnh này không ghi địa danh Châu Đốc, liệu bạn có nhận ra đây chính là lăng Thoại Ngọc Hầu?
Ảnh tư liệu: “Tombeau du Mandarin Vin-Thé, à Chaudoc (Cochinchine)” – Châu Đốc, Nam Kỳ.
