(Đại Nam Ngoại Truyện phục dựng màu từ ảnh đen trắng hoặc đã hư cũ)
Bưu ảnh của P. Dieulefils – Hanoi mang chú thích:
“TONKIN – Hanoi – Cavalier annamite”
— Bắc Kỳ – Hà Nội – Kỵ mã/người cưỡi ngựa An Nam.
Một người Việt đội nón lá, mặc trang phục sáng màu, cưỡi ngựa với yên, bàn đạp, dây cương và túi trang bị khá đầy đủ. Hình ảnh dễ khiến người xem liên tưởng tới một kỵ binh bản xứ trong thời kỳ Thực Dân Pháp kiểm soát Bắc Kỳ.
Nhưng có một chi tiết quan trọng: “cavalier” trong tiếng Pháp chỉ có nghĩa là người cưỡi ngựa/kỵ mã, chưa đủ để khẳng định đây là một quân nhân. Trong ảnh cũng không thấy rõ súng, quân phục hay cấp hiệu để xác nhận ông thuộc một đơn vị kỵ binh.
Dù vậy, câu chuyện quân sự phía sau bức ảnh lại đáng chú ý.
Đầu thế kỷ XX, khi cơ giới hóa còn hạn chế, ngựa vẫn có giá trị lớn trong trinh sát, liên lạc, vận chuyển và cơ động trên những tuyến đường mà phương tiện bánh xe khó hoạt động. Chính quyền thuộc địa cũng sử dụng nhiều lực lượng bản xứ để duy trì bộ máy quân sự và an ninh.
Vậy người đàn ông trong ảnh chỉ là một người Việt cưỡi ngựa bình thường, hay có liên hệ với một lực lượng phục vụ Thực Dân Pháp?
Tư liệu hiện có chưa đủ để kết luận.
Nhưng thử đặt một câu hỏi rộng hơn: Nếu ông thực sự là quân nhân bản xứ, chúng ta nên gọi ông là “kỵ binh Việt Nam”, “lính thuộc địa”, hay “người Việt theo Pháp”?
Ba cách gọi — nhưng có thể dẫn tới ba cách nhìn lịch sử hoàn toàn khác nhau.
