Bức ảnh được chú thích bằng tiếng Pháp: “TONKIN – Moncay – Tirailleurs frontière en tenue d’été, petite tenue et tenue de marche”, thuộc bộ ảnh của Dieulefils.

Trong ảnh là những lính khố xanh/lính bản xứ phục vụ trong lực lượng thuộc địa Pháp tại vùng biên giới Móng Cái, xuất hiện trong nhiều kiểu quân phục khác nhau.
Họ là người Việt, nhưng đứng trong hàng ngũ quân sự do Thực Dân Pháp tổ chức và chỉ huy.
Đó cũng là một trong những nghịch cảnh đáng suy ngẫm nhất của thời thuộc địa.
Để kiểm soát một vùng đất rộng lớn, người Pháp không thể chỉ dựa vào binh lính từ chính quốc. Họ tuyển mộ người bản xứ, trả lương, trang bị và sử dụng chính lực lượng ấy để bảo vệ bộ máy cai trị, giữ các đồn trạm và duy trì an ninh theo trật tự thuộc địa.

Nhìn từ hôm nay, rất dễ buông một câu:“Theo Pháp thì chẳng phải là phản bội, bán nước hay sao?”

Nhưng lịch sử hiếm khi đơn giản đến vậy. Trong số những người khoác quân phục của Thực Dân Pháp, chắc chắn có người chọn con đường ấy vì quyền lợi và địa vị. Nhưng cũng có người chỉ cần một đồng lương, một kế sinh nhai. Có người bị bắt lính ép buộc phải nghe theo,…, hoặc đơn giản là sống trong một thời đại mà quyền lựa chọn của một người dân bình thường vốn chẳng nhiều.

Vì thế, điều đáng bàn có lẽ không chỉ là họ đã đứng trong hàng ngũ nào, mà còn là: Nếu sinh ra trong hoàn cảnh của họ hơn một thế kỷ trước, liệu chúng ta có chắc mình sẽ lựa chọn khác?
Một bức ảnh cũ. Nhưng câu hỏi phía sau nó thì đến nay vẫn có thể khiến người ta tranh luận.