Mùa hè năm Tân Hợi 1851, dưới triều vua Tự Đức. Từ vùng biển Quảng Nam – Quảng Ngãi, một bản tấu báo thắng trận được gửi gấp về kinh đô Huế. Chưởng vệ Phạm Xích cùng Lang trung Tôn Thất Thiều báo rằng quân triều đình đã đụng độ một toán “hải tặc” trên biển.
Kết quả nghe qua tưởng như một chiến công lớn:108 người phía đối phương bị giết. Thuyền bè và tài vật bị thu giữ. Nhưng khi bản tấu được đặt trước vua Tự Đức, nhà vua lại không ban thưởng ngay. Ông nhìn thấy một điều rất lạ. Nếu thực sự vừa xảy ra một trận giao chiến dữ dội đến mức 108 “hải tặc” bị tiêu diệt, tại sao quân triều đình lại gần như không chịu tổn thất tương xứng?
Và kỳ lạ hơn nữa: Tại sao không bắt sống được một người nào? Một chiến thắng quá sạch sẽ. Sạch sẽ đến mức… đáng ngờ. Vua Tự Đức lập tức cho Ty Tam Pháp điều tra lại toàn bộ vụ việc. Và rồi, phía sau cái gọi là “chiến công diệt hải tặc”, một câu chuyện hoàn toàn khác dần hiện ra. Những người bị giết được xác định không phải một toán cướp biển như lời tâu.
Họ là những thương nhân người Hoa gốc Hải Nam đi lại buôn bán trên vùng biển miền Trung. 108 mạng người.
Theo kết quả xét án của triều đình, họ đã bị sát hại, tài sản bị chiếm đoạt, rồi sau đó bị gán cho cái tên “hải tặc” để biến một vụ án thành chiến công. Một bản tấu vốn được gửi về kinh để xin thưởng… cuối cùng lại trở thành đầu mối khiến chính những người dâng tấu bước vào một trong những đại án gây chấn động dưới triều Tự Đức.
Phán quyết sau đó cực kỳ nặng. Tôn Thất Thiều bị xử trọng tội; sử liệu còn ghi việc ông bị buộc đổi theo họ mẹ trước khi thi hành án.
Phạm Xích cũng phải chịu cực hình. Những người liên quan khác bị xét xử theo mức độ can dự.
Triều đình đồng thời cho truy thu tài vật để hoàn trả cho thân nhân những người bị hại. Nhưng 108 con người đã không thể trở về.
Về sau, ký ức về những người Hải Nam chết trong biến cố này gắn với tín ngưỡng Chiêu Ứng của cộng đồng người Hoa tại Việt Nam, với những ngôi Chiêu Ứng Từ được lập để tưởng niệm.
Điều khiến vụ án năm 1851 đặc biệt không chỉ nằm ở con số 108 người chết. Mà nằm ở một chi tiết rất nhỏ: Một vị vua ngồi cách hiện trường hàng trăm cây số đã nhìn vào bản báo công và đặt câu hỏi: “Nếu thật sự là một trận đánh… tại sao quân ta không có thương vong tương xứng?”
Chỉ từ sự bất thường ấy, một “chiến công diệt hải tặc” đã bị lật lại thành một đại án. Nhưng cũng từ đây xuất hiện một câu hỏi đáng tranh luận: Nếu Tự Đức không sinh nghi khi đọc bản tấu, liệu 108 thương nhân ấy có mãi mãi bị lịch sử ghi nhận dưới hai chữ “hải tặc”?
—
ĐẠI NAM NGOẠI TRUYỆN
Lịch sử đôi khi không bắt đầu từ những trận đánh lớn.
Nó bắt đầu từ một chi tiết nhỏ… mà có người chịu dừng lại để nghi ngờ.
