Khi các chế độ quân chủ sụp đổ trong thế kỷ XX, số phận của các hoàng tộc châu Á và châu Âu đã rẽ theo những con đường hoàn toàn khác nhau.
Có triều đại bị xử bắn trong đêm.Có hoàng đế phải sống cả đời trong trại cải tạo. Và cũng có một vị vua thoái vị rồi trở thành “cố vấn tối cao” của chính quyền cách mạng.
Đó chính là sự khác biệt giữa:Hoàng gia Nguyễn của Việt Nam, Nhà Thanh ở Trung Quốc, và Sa hoàng Romanov của nước Nga.
1. Sa Hoàng Nga — kết thúc trong máu lửa
Năm 1917, Cách mạng Bolshevik lật đổ Đế quốc Nga. Sa hoàng Nicholas II thoái vị giữa lúc chiến tranh và khủng hoảng bao trùm nước Nga.
Ban đầu, gia đình Romanov chỉ bị quản thúc.
Nhưng đến tháng 7 năm 1918, trong tầng hầm tại Ekaterinburg, Nicholas II, hoàng hậu Alexandra cùng các con đã bị lực lượng Bolshevik xử bắn tập thể. Đó là một trong những kết thúc bi thảm và đẫm máu nhất của một hoàng tộc châu Âu.
Cuộc cách mạng Nga không chỉ muốn chấm dứt chế độ quân chủ mà còn muốn xóa bỏ hoàn toàn biểu tượng của chế độ cũ.
2. Nhà Thanh hoàng đế cuối cùng sống như một thường dân
Ở Trung Quốc, Phổ Nghi vị hoàng đế cuối cùng của nhà Thanh có số phận khác.
Sau Cách mạng Tân Hợi 1911, ông thoái vị khi mới là một đứa trẻ. Tuy mất ngai vàng, nhưng hoàng gia Thanh triều vẫn được ở lại Tử Cấm Thành một thời gian.
Sau này, Phổ Nghi từng trở thành “Hoàng đế Mãn Châu Quốc” dưới sự bảo hộ của Nhật Bản. Khi ĐCSTQ chiến thắng năm 1949, Phổ Nghi bị bắt và đưa vào trại cải tạo suốt nhiều năm.
Ông bị yêu cầu “học tập tư tưởng”, từ bỏ thân phận hoàng đế và cuối cùng sống như một công dân bình thường tại Bắc Kinh.
Từ “Thiên tử” của Đại Thanh, Phổ Nghi trở thành một người làm vườn và nhân viên lưu trữ.
3. Hoàng gia Nguyễn thoái vị nhưng không bị thanh trừng
Trong khi đó tại Việt Nam, sự sụp đổ của triều Nguyễn năm 1945 lại diễn ra theo cách rất khác.
Ngày 30 tháng 8 năm 1945, tại Ngọ Môn Huế, vua Bảo Đại đọc chiếu thoái vị và trao ấn kiếm cho chính quyền cách mạng. Không có cuộc xử bắn. Không có trại cải tạo ngay lập tức. Không có cảnh hoàng gia bị tiêu diệt.
Thậm chí sau đó, chính phủ Việt Minh còn mời Bảo Đại làm “Cố vấn tối cao” của Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Trong nhiều bức ảnh lịch sử, có thể thấy vị cựu hoàng mặc áo dài khăn đóng đứng cạnh chủ tịch Hồ Chí Minh tại Hà Nội năm 1945.
Đó là hình ảnh rất hiếm trong lịch sử các cuộc cách mạng thế kỷ XX.
Vì sao số phận hoàng gia Nguyễn khác?
Có nhiều nguyên nhân khiến chính quyền Việt Minh chọn cách đối xử mềm mỏng hơn với hoàng gia Nguyễn.
Thứ nhất, vào năm 1945, chính quyền cách mạng Việt Nam còn rất non trẻ và cần sự đoàn kết dân tộc.
Thứ hai, triều Nguyễn lúc ấy đã gần như không còn thực quyền dưới ách bảo hộ Pháp, nên Bảo Đại không bị xem là biểu tượng quyền lực nguy hiểm như Sa hoàng Nga.
Và cuối cùng, Việt Minh muốn sử dụng việc thoái vị hòa bình để tạo tính chính danh cho chính quyền mới trước người dân và quốc tế.
Ba hoàng tộc ba kết cục của một thời đại. Romanov kết thúc trong tầng hầm đầy đạn. Phổ Nghi kết thúc trong trại cải tạo. Còn Bảo Đại kết thúc bằng buổi trao ấn kiếm giữa Hoàng thành Huế. Ba số phận khác nhau.
Nhưng đều phản chiếu một sự thật lớn của thế kỷ XX: thời đại quân chủ đã đi đến hồi kết.Từ Saint Petersburg…đến Tử Cấm Thành…đến Hoàng thành Huế…những ngai vàng từng tồn tại hàng trăm năm cuối cùng đều phải nhường chỗ cho các cuộc cách mạng và những trật tự mới của lịch sử
