Mẫu đèn măng xông thời Pháp
https://s.shopee.vn/809uY3gMEl
Bức ảnh ghi lại khoảnh khắc một người phu mang theo chiếc thang dài cùng hai thùng dầu, đang thực hiện công việc châm đèn cho hệ thống chiếu sáng đường phố Sài Gòn. Ảnh được chụp trên đại lộ Norodom vào năm 1896 — con đường sau này mang tên đại lộ Thống Nhứt và hiện nay là đường Lê Duẩn.
Ở phía xa có thể thấy tượng đài Gambetta, khi đó còn tọa lạc giữa giao lộ Norodom – Pellerin, tương ứng với ngã tư Lê Duẩn – Pasteur ngày nay.
Đây được xem là một trong những bức ảnh hiếm hoi ghi lại rõ nét công việc thắp đèn đường bằng dầu ở Sài Gòn. Tại Chợ Lớn cũng từng có một bức ảnh tương tự nhưng chất lượng khá mờ. Trong khi đó, tại châu Âu và nhiều nước phương Tây, hình ảnh những người châm đèn đường trước thời kỳ điện khí hóa được lưu giữ khá nhiều, giúp người xem dễ hình dung cách các đô thị được thắp sáng trước khi bóng đèn điện xuất hiện.
Những ngọn đèn đầu tiên của Sài Gòn
Ngay từ năm 1865, chỉ vài năm sau khi chiếm được Sài Gòn, chính quyền thuộc địa Pháp đã bắt đầu tính đến việc chiếu sáng đường phố vào ban đêm.
Ngày 27 tháng 9 năm 1865, ông Paulin Vial, Giám đốc Nha Nội vụ, gửi lên Thống đốc Nam Kỳ kiêm Tư lệnh quân viễn chinh, Phó Đô đốc De La Grandière, một bản báo cáo đề nghị lắp đặt hệ thống đèn đường sử dụng dầu dừa.
Theo tính toán lúc bấy giờ, chi phí đầu tư ban đầu vào khoảng 30.000 franc. Riêng lượng dầu tiêu thụ mỗi năm lên tới gần 17 tấn, tương đương hơn 15.000 franc.
Sau đó, Thống đốc La Grandière ban hành quy định yêu cầu người dân tự thắp sáng khu vực trước nhà mình, trong khi việc chiếu sáng công cộng được giao cho nhà thầu đảm trách.
Ban đầu, công việc này được giao cho một nhà thầu người Ấn Độ với mức giá 0,33 franc cho mỗi ngọn đèn mỗi đêm. Tuy nhiên, chất lượng thực hiện không đạt yêu cầu: nhiều đèn không được thắp, có đèn thiếu bấc hoặc không được châm đủ dầu.
Đến cuối năm 1867, Hội đồng thành phố quyết định giao nhiệm vụ này cho nhà thầu Andrieu. Theo quy định mới, đèn phải được thắp từ khoảng 6 giờ tối và chỉ được phép tắt sau 5 giờ sáng hôm sau. Khoảng thời gian từ 4 đến 5 giờ sáng được xem là lúc dễ xảy ra trộm cắp nhất nên không được phép tắt đèn sớm.
Từ dầu dừa sang dầu hỏa
Năm 1869, chính quyền bắt đầu nghiên cứu loại nhiên liệu phù hợp nhất cho hệ thống chiếu sáng đô thị.
Sau nhiều cuộc khảo sát, dầu hỏa được đánh giá hiệu quả và kinh tế hơn dầu dừa. Vì vậy, Hội đồng thành phố quyết định từ ngày 1 tháng 4 năm 1870 sẽ chuyển toàn bộ hệ thống đèn công cộng sang sử dụng dầu hỏa.
Đến năm 1876, Sài Gòn đã có 255 cột đèn đường, trong đó khoảng 200 cột bằng gang, số còn lại bằng gỗ.
Giấc mơ chiếu sáng bằng khí gas
Cũng trong giai đoạn này, một số nhà thầu đề xuất sử dụng khí gas để thắp sáng đường phố.
Ý tưởng này được thảo luận suốt hơn hai thập niên, từ năm 1869 đến 1891. Tuy nhiên, chi phí vận hành quá cao, vượt xa hệ thống đèn dầu, khiến mọi đề xuất đều lần lượt bị bác bỏ.
Trong khi đó, công nghệ điện đang dần xuất hiện, khiến phương án sử dụng khí gas ngày càng mất lợi thế.
Những thử nghiệm đầu tiên với đèn điện
Năm 1888, Hội đồng thành phố cho phép thử nghiệm chiếu sáng bằng điện tại Nhà hát Thành phố và một số tuyến đường đông người qua lại ở trung tâm Sài Gòn.
Đầu năm 1889, một doanh nhân người Pháp tên Ferret đề xuất xây dựng hệ thống đèn điện cho toàn thành phố với quyền khai thác độc quyền trong 30 năm. Tuy nhiên, các bóng đèn thử nghiệm lúc đó vẫn chưa sáng hơn đèn dầu nên dự án không được chấp thuận.
Năm 1893, một đề án khác của Catoire tiếp tục được đưa ra, dự kiến lắp đặt gần 400 bóng đèn điện Edison tại khu trung tâm. Dù công nghệ đã tiến bộ hơn trước, hội đồng vẫn cho rằng chi phí quá cao so với hiệu quả đạt được nên tiếp tục từ chối.
Năm 1896: Những ngày cuối của đèn dầu
Bước ngoặt chỉ thật sự đến vào năm 1896 khi chính quyền ký hợp đồng với Công ty Thủy điện Sài Gòn (Société des Eaux et d’Électricité de Saigon) của Hermenier.
Chính vì vậy, bức ảnh người phu châm đèn trên đại lộ Norodom được chụp trong giai đoạn rất đặc biệt: những năm cuối cùng của thời kỳ đèn dầu tại Sài Gòn.
Chỉ một năm sau, hàng trăm cột đèn bắt đầu được thay thế bằng đèn điện. Tháng 2 năm 1897, thành phố quyết định thay 380 đèn cũ bằng 394 bóng đèn dây tóc có độ sáng khoảng 20 nến.
Nhà máy điện đầu tiên của Sài Gòn cũng hoàn thành trong năm 1897 trên đường Nationale, khu vực phía sau Nhà hát Thành phố ngày nay. Nhà máy cung cấp điện cho hệ thống đèn đường trung tâm, các công sở và nhiều công trình công cộng quan trọng.
Tuy nhiên, công suất ban đầu còn hạn chế nên việc điện khí hóa chỉ diễn ra ở một phần nhỏ trung tâm thành phố. Nhiều khu vực khác vẫn tiếp tục sử dụng đèn dầu thêm nhiều năm nữa.
Khi Sài Gòn bước vào thời đại điện khí hóa
Phải đến năm 1912, khi Nhà máy điện Chợ Quán đi vào hoạt động với công suất lớn hơn, hệ thống điện mới được mở rộng trên quy mô toàn thành phố.
Từ đó, không chỉ đèn đường mà cả mạng lưới tàu điện nội thành (tramway) cũng dần chuyển từ động cơ hơi nước sang sử dụng điện, đánh dấu bước chuyển mình quan trọng của Sài Gòn từ một đô thị thuộc địa sử dụng đèn dầu sang một thành phố hiện đại theo tiêu chuẩn đầu thế kỷ XX.
Bức ảnh người phu châm đèn năm 1896 vì thế không chỉ ghi lại một nghề nghiệp đã biến mất, mà còn là chứng nhân cho thời khắc chuyển giao giữa hai thời đại của Sài Gòn: từ ánh sáng leo lét của đèn dầu sang kỷ nguyên điện lực hiện
