Trước khi quạt điện và máy điều hòa xuất hiện, để làm mát một căn phòng ở xứ nhiệt đới, người ta đôi khi phải thuê… một con người. Trong các dinh thự, công sở và tòa án thời thuộc địa, những tấm quạt khổng lồ gọi là punkah được treo lơ lửng dưới trần nhà. Chúng không dùng điện, cũng không có động cơ.
Tham khảo: https://s.shopee.vn/9fIkD0kRPR
Muốn căn phòng mát mẻ, phải có một người ngồi ở góc khuất kéo dây suốt nhiều giờ liền. Trong những bức ảnh Việt Nam cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, đôi khi người ta bắt gặp những khung tre hoặc tấm vải lớn treo lơ lửng giữa trần nhà. Thoạt nhìn, nhiều người tưởng đó là vách ngăn hay vật trang trí. Nhưng thực ra đó là một loại quạt trần cổ gọi là punkah.
Trước khi máy điều hòa hay quạt điện xuất hiện phổ biến, các dinh thự, công sở, tòa án, biệt thự và công đường ở xứ nóng thường dùng những tấm quạt khổng lồ này để tạo gió. Cấu tạo rất đơn giản:
* Một khung gỗ hoặc tre dài.
* Bọc vải, mây hoặc chiếu.
* Treo bằng dây từ trần nhà.
* Nối với hệ thống dây kéo chạy qua các ròng rọc.
Mỗi khi kéo dây, chiếc quạt sẽ đung đưa qua lại, đẩy luồng không khí xuống cả căn phòng. Điều đặc biệt là chiếc quạt không dùng điện. Nó dùng… sức người. Vì thế đã xuất hiện một nghề rất lạ trong lịch sử: Người kéo quạt. Ở nhiều nơi trên thế giới, đặc biệt là Nam Á và các thuộc địa nhiệt đới, nghề này được gọi là Punkah Wallah. Nhiệm vụ của họ đơn giản đến mức khó tin: Ngồi ở một góc khuất, cầm dây và kéo liên tục hàng giờ đồng hồ để quạt chuyển động. Người trong phòng có thể đang họp, uống trà, xét xử hay tiếp khách. Còn người kéo quạt gần như vô hình. Nếu họ ngừng kéo vài phút, căn phòng lập tức nóng bức.
Trong một số công sở và tòa án thời thuộc địa tại Việt Nam, hệ thống quạt kéo kiểu này cũng từng được sử dụng trước khi điện khí hóa trở nên phổ biến. Nhìn lại những bức ảnh cũ, ta dễ chú ý tới các quan chức, chủ nhân ngôi nhà hay những bộ bàn ghế sang trọng. Nhưng ít ai để ý rằng phía sau sự “mát mẻ” ấy là một người lao động đang âm thầm kéo dây suốt cả ngày. Một chiếc điều hòa ngày nay chỉ cần bấm nút. Còn hơn một thế kỷ trước, để có gió mát, người ta phải thuê… một con người làm động cơ.
