Trong những nhận định phổ biến về Nguyễn Ánh, có lẽ ít câu nào mạnh và dễ nhớ bằng: “Nguyễn Ánh cõng rắn cắn gà nhà.” “Rắn” ở đây thường được hiểu là quân Xiêm mà Nguyễn Ánh cầu viện năm 1784. Còn “gà nhà” được hiểu là Tây Sơn.
Nhưng nếu tạm gác thái độ yêu ghét đối với Nguyễn Ánh và Tây Sơn sang một bên, câu thành ngữ này đặt ra một vấn đề lịch sử đáng suy nghĩ hơn: Tây Sơn có thực sự là “gà nhà” của Nguyễn Ánh hay không? Và nếu có, chữ “nhà” ở đây là nhà của ai?
MUỐN NÓI “GÀ NHÀ”, TRƯỚC HẾT PHẢI XÁC ĐỊNH “NHÀ”
Nếu “nhà” được hiểu theo nghĩa cùng một chính quyền, cùng một triều đình, cùng một phe chính trị, thì Tây Sơn rõ ràng không phải “gà nhà” của Nguyễn Ánh.
Tây Sơn khởi phát năm 1771 trên vùng đất thuộc quyền cai trị của chúa Nguyễn ở Đàng Trong và nhanh chóng trở thành lực lượng đối địch với chính quyền này.
Đến năm 1777, cuộc chiến bước tới một thời điểm đặc biệt quan trọng. Quân Tây Sơn chiếm Gia Định. Chúa Nguyễn Phúc Thuần, Nguyễn Phúc Dương cùng nhiều thành viên trong tôn thất Nguyễn bị **. Nguyễn Phúc Ánh khi ấy còn rất trẻ đã thoát được.
Đây là chi tiết rất quan trọng nếu muốn hiểu cuộc chiến từ góc nhìn của chính Nguyễn Ánh. Bởi đối với ông, Tây Sơn là lực lượng đã đánh đổ chính quyền của dòng họ Nguyễn, khiến nhiều người đứng đầu gia tộc ông ** và buộc bản thân ông phải lẩn tránh, lưu vong trong một thời gian dài.
Những năm sau đó, Nguyễn Ánh tập hợp lại lực lượng Nguyễn và tiếp tục cuộc chiến. Bởi vậy, xét về cấu trúc chính trị, đây là cuộc đấu giữa hai lực lượng đối địch tranh giành quyền kiểm soát lãnh thổ và quyền lực, chứ không phải Nguyễn Ánh đang cùng Tây Sơn nằm trong một chính quyền rồi mời ngoại binh đến đối phó với những người cùng phe mình. Nếu chữ “nhà” là nhà Nguyễn, thì Tây Sơn không phải “gà nhà”. Tây Sơn chính là lực lượng đã đánh đổ cái “nhà” ấy.
VẬY “GÀ NHÀ” ĐÃ LÀM GÌ VỚI GIA TỘC NGUYỄN ÁNH?
Đây là phần thường biến mất khi cả một giai đoạn lịch sử được rút gọn thành một câu thành ngữ.
Hãy thử đặt các sự kiện theo trình tự:
1771: Tây Sơn khởi nghĩa trên lãnh thổ Đàng Trong.
1773–1776: Tây Sơn liên tục mở rộng thế lực, tấn công hệ thống cai trị của chúa Nguyễn.
1777: Lực lượng Tây Sơn tiến vào Gia Định.
Chúa Nguyễn Phúc Thuần bị **. Nguyễn Phúc Dương bị **. Nhiều thành viên tôn thất và lực lượng trung thành với họ Nguyễn cũng bị ** trong cuộc biến động này. Nguyễn Ánh thoát khỏi cuộc truy s*t và sau đó trở thành nhân vật có khả năng đứng ra tập hợp lại lực lượng của họ Nguyễn.
Như vậy, khi Nguyễn Ánh tiếp tục chống Tây Sơn, ông không nhìn đối phương từ vị trí của một người đứng ngoài cuộc. Đối với ông, đây là lực lượng đã đánh đổ chính quyền mà gia tộc mình xây dựng ở Đàng Trong qua nhiều thế hệ.
Điều đó không tự động chứng minh Nguyễn Ánh “đúng”. Nó cũng không tự động chứng minh Tây Sơn “sai”.
Nhưng nó cho chúng ta một dữ kiện rất quan trọng để hiểu hành động của các nhân vật: Nguyễn Ánh và Tây Sơn nhìn nhau như hai lực lượng đối địch trong một cuộc chiến giành quyền tồn tại và quyền thống trị. Nếu bỏ hoàn cảnh ấy đi, rất khó hiểu được vì sao Nguyễn Ánh cuối cùng đi tới quyết định cầu viện Xiêm.
“GÀ NHÀ” CÓ VẤN ĐỀ – NHƯNG “CÕNG RẮN” THÌ SAO?
Đây lại là một câu hỏi khác. Năm 1784, Nguyễn Ánh thực sự cầu viện Xiêm để chống Tây Sơn. Vua Xiêm Rama I chấp thuận. Một lực lượng quân sự lớn của Xiêm tiến vào vùng Nam Bộ. Theo những con số thường được sử liệu dẫn lại, lực lượng đường thủy có khoảng hai vạn quân và khoảng 300 chiến thuyền, bên cạnh các lực lượng khác hoạt động qua Chân Lạp.
Và ở đây, Nguyễn Ánh đã thực hiện một lựa chọn chứa đựng rủi ro rất lớn: Ông sử dụng sức mạnh quân sự của một nước khác để giành ưu thế trong cuộc tranh chấp quyền lực trên lãnh thổ Việt Nam. Không cần phải đứng về phía Tây Sơn mới có thể đặt vấn đề với quyết định này.
Bởi Xiêm không phải một lực lượng hoàn toàn vô tư. Xiêm khi ấy là một cường quốc đang cạnh tranh ảnh hưởng tại Chân Lạp và khu vực hạ lưu Mekong. Việc một lực lượng quân sự lớn của Xiêm tiến vào Gia Định khó có thể tách khỏi những lợi ích chiến lược của chính Xiêm. Thực tế cũng cho thấy Nguyễn Ánh không hoàn toàn kiểm soát được lực lượng mà mình đã cầu viện.
Các ghi chép của phía Nguyễn về sau cũng đề cập việc quân Xiêm có những hành động tội ác đối với dân chúng, khiến lòng người bất mãn. Đó là một hệ quả nghiêm trọng.
Vì vậy, nếu tách câu thành ngữ thành hai phần: “Cõng rắn” có cơ sở để được sử dụng như một lời phê phán quyết định cầu viện Xiêm.
Nhưng: “Cắn gà nhà” – lại là vấn đề phức tạp hơn nhiều.
BỞI “GÀ NHÀ” LÀ KHÁI NIỆM CỦA AI?
Có ít nhất hai cách định nghĩa chữ “nhà”. Nếu “nhà” là phe Nguyễn Tây Sơn chắc chắn không phải “gà nhà”.
Tây Sơn là lực lượng đã đánh đổ chính quyền chúa Nguyễn, khiến nhiều thành viên tôn thất Nguyễn ** và đang trực tiếp tranh giành quyền lực với Nguyễn Ánh. Theo cách hiểu này, câu “cõng rắn cắn gà nhà” không phản ánh chính xác quan hệ chính trị giữa Nguyễn Ánh và Tây Sơn.
Nhưng nếu “nhà” là đất nước Việt Nam? Câu chuyện thay đổi. Nếu đứng từ ý thức quốc gia của hậu thế và coi Nguyễn Ánh lẫn Tây Sơn đều là những lực lượng chính trị của người Việt đang tranh giành quyền lực trên lãnh thổ Việt Nam, thì cuộc chiến giữa họ có thể được nhìn như một cuộc nội chiến.
Khi ấy, Nguyễn Ánh đã đưa quân đội của một quốc gia khác vào tham chiến trong một cuộc xung đột giữa các lực lượng người Việt.
Với cách định nghĩa này, chữ “gà nhà” lại có ý nghĩa. Nhưng cần lưu ý: Chúng ta vừa thay đổi điểm nhìn. “Nhà” ở trường hợp thứ nhất là nhà Nguyễn. “Nhà” ở trường hợp thứ hai là cộng đồng/quốc gia Việt Nam nhìn từ hậu thế.
Hai khái niệm ấy không hoàn toàn đồng nhất.
ĐỪNG BẮT NGƯỜI THẾ KỶ XVIII SUY NGHĨ HOÀN TOÀN NHƯ NGƯỜI THẾ KỶ XXI
Đây có lẽ là vấn đề quan trọng nhất.
Ngày nay, chúng ta quen với một thế giới gồm những quốc gia có đường biên giới xác định, chủ quyền quốc gia và khái niệm quốc tịch tương đối rõ ràng.
Nhưng Đông Nam Á thế kỷ XVIII vận hành trong một cấu trúc chính trị khác đáng kể. Các vương triều liên minh với nhau. Các thế lực tranh giành ngai vị cầu viện bên ngoài. Một vị vua mất quyền lực có thể sang một nước khác xin hỗ trợ quân sự. Các tiểu quốc có thể thay đổi quan hệ với những trung tâm quyền lực mạnh hơn.
Xiêm, Chân Lạp và các thế lực Việt Nam tồn tại trong một mạng lưới quyền lực khu vực phức tạp như vậy. Điều đó không có nghĩa Nguyễn Ánh cầu viện Xiêm là một quyết định vô hại hoặc không thể phê phán.
Nó chỉ có nghĩa rằng muốn đánh giá quyết định ấy, chúng ta nên đặt nó vào thế giới chính trị mà Nguyễn Ánh thực sự đang sống, thay vì mặc nhiên áp toàn bộ quan niệm quốc gia – dân tộc của hai thế kỷ sau lên người thế kỷ XVIII.
HÃY THỬ ĐỔI NHÂN VẬT: LÊ CHIÊU THỐNG
Một phép thử thú vị là trường hợp Lê Chiêu Thống. Năm 1788, Lê Chiêu Thống cầu viện nhà Thanh để chống Tây Sơn. Hành động này về sau thường bị phê phán rất nặng. Nhưng nếu thử đứng vào thế giới chính trị của Lê Chiêu Thống, một câu hỏi tương tự xuất hiện:
Tây Sơn có phải “gà nhà” của Lê Chiêu Thống không? Nếu “nhà” nghĩa là triều Lê, thì cũng không. Tây Sơn là lực lượng từ phía Nam tiến ra, làm thay đổi hoàn toàn trật tự Lê – Trịnh và cuối cùng khiến khả năng phục hồi thực quyền của nhà Lê không còn.
Trong nhận thức của Lê Chiêu Thống, ông đang cầu một thế lực bên ngoài giúp mình khôi phục vương triều mà ông cho rằng mình có quyền chính thống kế thừa. Logic ấy có nét tương đồng với trường hợp Nguyễn Ánh. Nhưng hậu thế lại có một tầng quan sát khác:
Dù Nguyễn, Tây Sơn hay Lê đang tranh chấp với nhau, họ vẫn là những lực lượng chính trị của người Việt. Việc đưa quân Xiêm hay quân Thanh vào đồng nghĩa với việc tạo điều kiện cho một cường quốc bên ngoài can thiệp vào cuộc tranh chấp ấy.
Đây là một cách đánh giá lịch sử hoàn toàn có thể tranh luận. Nhưng cần gọi đúng tên nó: Đó là sự đánh giá của hậu thế, không nhất thiết đồng nhất với nhận thức chính trị của những người sống trong thế kỷ XVIII.
RẠCH GẦM – XOÀI MÚT: HẬU QUẢ CỦA MỘT CANH BẠC NGUY HIỂM
Cuối năm 1784 – đầu năm 1785, quân Xiêm tiến sâu vào vùng đồng bằng sông Cửu Long. Nếu xét theo kết quả, quyết định cầu viện Xiêm năm 1784 của Nguyễn Ánh là một thất bại nghiêm trọng. Lực lượng Xiêm gây ra nhiều vấn đề đối với dân chúng tại những vùng họ kiểm soát. Cuối cùng, Nguyễn Huệ giành thắng lợi lớn tại Rạch Gầm – Xoài Mút, một trong những chiến thắng quân sự nổi tiếng nhất của Tây Sơn. Những điều đó không cần phải bàn cải.
Nhưng cũng không vì thế mà cần biến quan hệ Nguyễn Ánh – Tây Sơn thành quan hệ giữa những người “cùng một nhà” theo nghĩa chính trị đương thời.
VẬY NGUYỄN ÁNH CÓ “CÕNG RẮN CẮN GÀ NHÀ” KHÔNG?
Câu trả lời phụ thuộc vào việc chúng ta đang nói về sự kiện lịch sử hay phán xét về sự kiện lịch sử.
Những sự kiện cơ bản có thể xác định: Nguyễn Ánh cầu viện Xiêm. Quân Xiêm tiến vào Gia Định để chống Tây Sơn. Sự hiện diện của quân Xiêm gây ra những hệ quả nghiêm trọng tại địa phương. Nguyễn Huệ đánh bại lực lượng Xiêm tại Rạch Gầm – Xoài Mút năm 1785. Đó là những sự kiện có thể khảo cứu bằng sử liệu.
VÀ CUỐI CÙNG: TÂY SƠN CÓ PHẢI “GÀ NHÀ” KHÔNG?
Nếu nhìn từ Nguyễn Ánh: Không.
Nếu nhìn từ Tây Sơn: Nguyễn Ánh cũng không phải “người nhà”.
Nhưng nếu nhìn từ quan niệm quốc gia của hậu thế: có thể coi cả Tây Sơn lẫn Nguyễn Ánh đều thuộc về lịch sử của cùng một cộng đồng dân tộc Việt Nam. Khi ấy, việc một bên cầu viện Xiêm để chống bên kia hoàn toàn có thể bị phê phán như hành động đưa ngoại lực vào một cuộc nội chiến.
LỊCH SỬ KHÔNG CHỈ CÓ MỘT GÓC NHÌN
Có thể phê phán Nguyễn Ánh vì cầu viện Xiêm. Có thể ghi nhận Nguyễn Huệ đã đánh bại quân Xiêm và chấm dứt cuộc can thiệp quân sự này tại Gia Định. Và cũng có thể đồng thời thừa nhận Tây Sơn đã đánh đổ chính quyền chúa Nguyễn, khiến nhiều thành viên trong gia tộc Nguyễn Ánh bị….Ba điều ấy không hề loại trừ nhau.
Điều quan trọng khi đọc lịch sử không phải là tìm một nhân vật để yêu rồi một nhân vật khác để ghét, mà là cố gắng phân biệt giữa sự kiện, góc nhìn của người đương thời và cách đánh giá của hậu thế.
Bởi vậy, thay vì coi câu:
“NGUYỄN ÁNH CÕNG RẮN CẮN GÀ NHÀ”
Như một kết luận lịch sử đã đóng lại mọi tranh luận, có lẽ câu hỏi đáng suy nghĩ hơn là: “TÂY SƠN CÓ COI NGUYỄN ÁNH LÀ ‘GÀ NHÀ’ ?”
