Hãy thử tưởng tượng. Đó là cuối thế kỷ XVIII. Không ô tô. Không tàu hỏa. Không đường cao tốc. Không bộ đàm để truyền lệnh. Phần lớn việc di chuyển của một đạo quân khổng lồ vẫn dựa vào đôi chân, ngựa, voi, thuyền và những con đường thời ấy. Vậy mà cuối năm 1788, khi nhận tin quân Thanh đã tiến vào Thăng Long, Nguyễn Huệ từ Phú Xuân quyết định đưa quân ra Bắc.
Ông lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung, rồi bắt đầu một chiến dịch mà hơn hai thế kỷ sau người ta vẫn thường nhắc bằng hai chữ: THẦN TỐC.
Nhưng điều đáng tò mò nhất không phải là Quang Trung đã thắng quân Thanh như thế nào.
Mà là: Làm sao một đội quân thời thế kỷ XVIII có thể di chuyển, bổ sung lực lượng, tổ chức hậu cần rồi liên tiếp tiến công nhanh đến như vậy?
“THẦN TỐC” KHÔNG CÓ NGHĨA LÀ CẢ ĐẠO QUÂN CỨ CHẠY KHÔNG NGỪNG
Đây là điều đầu tiên cần hiểu. Một đội quân hàng vạn người không thể đơn giản “chạy thật nhanh” từ Phú Xuân đến Thăng Long.
Họ phải ăn. Phải ngủ. Phải vận chuyển vũ khí, lương thực. Phải vượt sông, qua đèo. Phải giữ liên lạc giữa các đơn vị.
Chỉ cần hậu cần đứt đoạn, một đội quân dù thiện chiến đến đâu cũng có thể tự tan rã trước khi gặp đối phương. Vì vậy, cái đáng kinh ngạc của chiến dịch không chỉ nằm ở tốc độ đôi chân, mà nằm ở tốc độ của cả một bộ máy quân sự.
ĐẾN NGHỆ AN — QUANG TRUNG KHÔNG CHỈ ĐI QUA
Trên đường tiến ra Bắc, Nghệ An trở thành một điểm cực kỳ quan trọng. Tại đây, Quang Trung tuyển thêm quân. Điều đó cho thấy một điểm đáng chú ý: lực lượng tiến ra Bắc không đơn giản là một khối quân cố định xuất phát từ Phú Xuân rồi đi nguyên vẹn đến chiến trường.
Đạo quân vừa di chuyển, vừa được bổ sung và tổ chức lại. Nhưng tuyển thêm hàng nghìn người cũng đặt ra một câu hỏi còn khó hơn: Làm thế nào biến những người vừa mới gia nhập thành một lực lượng có thể bước vào chiến dịch gần như ngay lập tức?
Đó chính là lúc năng lực tổ chức và chỉ huy trở nên quan trọng.
BÍ MẬT CÓ THỂ NẰM Ở HAI CHỮ: TỔ CHỨC
Hãy tưởng tượng hàng vạn người cùng đi trên những con đường thời Tây Sơn. Nếu ai thích đi lúc nào thì đi, nghỉ lúc nào thì nghỉ, đoàn quân sẽ kéo dài hàng chục cây số và nhanh chóng hỗn loạn.
Muốn hành quân nhanh, từng đơn vị phải biết mình đi đâu, dừng ở đâu, nhận lương thực thế nào và khi nào tiếp tục lên đường.
Nói cách khác: Quang Trung không cần từng người lính phải chạy nhanh hơn tất cả những đội quân khác. Ông cần toàn bộ đạo quân vận hành nhanh hơn đối phương. Đó là một khác biệt rất lớn.
RỒI ĐẠI QUÂN KHÔNG ĐÁNH THEO MỘT HƯỚNG DUY NHẤT
Khi bước vào giai đoạn quyết chiến, lực lượng Tây Sơn được chia thành nhiều đạo tiến quân theo những hướng khác nhau. Đây mới là điều khiến đối phương cực kỳ khó đối phó. Một hướng bị đánh. Tin chưa kịp truyền đi. Một vị trí khác đã bị uy hiếp.
Đối phương còn đang cố đoán đâu là hướng tiến công chính thì các mũi quân đã tiếp tục áp sát. Tốc độ vì thế không chỉ nằm trên đường hành quân. Nó xuất hiện trong cả cách triển khai chiến dịch.
VÀ QUANG TRUNG CHỌN MỘT THỜI ĐIỂM RẤT ĐẶC BIỆT: TẾT
Đây có lẽ là một trong những nước đi đáng chú ý nhất. Quang Trung không chờ qua Tết mới đánh.
Ông đưa quân tiến công đúng vào dịp Tết Kỷ Dậu 1789. Khi đối phương khó ngờ rằng một cuộc tổng công kích lớn lại diễn ra vào thời điểm ấy, quân Tây Sơn lại chủ động tăng tốc.
Yếu tố bất ngờ được đẩy lên rất cao. Các vị trí quân Thanh phía nam Thăng Long lần lượt bị uy hiếp và tiến công. Rồi đến những trận đánh quyết định. Ngọc Hồi. Đống Đa. Chỉ trong một khoảng thời gian rất ngắn, cục diện chiến trường thay đổi dữ dội. Thăng Long được quân Tây Sơn tiến vào.
NHƯNG CÒN MỘT GIAI THOẠI RẤT NỔI TIẾNG…
Nhiều thế hệ người Việt từng nghe câu chuyện: Để hành quân ngày đêm, quân Tây Sơn tổ chức thành từng nhóm, người khỏe khiêng võng cho người khác ngủ, rồi thay phiên nhau nghỉ.
Nhờ vậy đoàn quân gần như không phải dừng lại. Nghe cực kỳ hợp lý. Và cũng cực kỳ điện ảnh.
Nhưng vấn đề là: Chúng ta nên thận trọng khi xem chi tiết này như một sự thật lịch sử đã được chứng minh chắc chắn.
Những câu chuyện được truyền lại qua nhiều thế hệ đôi khi có thể được thêm thắt để diễn tả một sự kiện có thật theo cách dễ nhớ hơn.
Điều gần như chắc chắn hơn chính là: Quân Tây Sơn thực sự đã tiến quân và tổ chức chiến dịch với tốc độ rất cao. Còn chính xác từng người lính đã di chuyển ra sao, nghỉ như thế nào, hậu cần vận hành chi tiết đến mức nào… Đó lại là một câu chuyện thú vị hơn rất nhiều để tiếp tục tìm hiểu.
VẬY “THẦN TỐC” THỰC SỰ LÀ GÌ?
Có lẽ không nên hiểu nó đơn giản là:”Quân Tây Sơn đi bộ cực nhanh.” Mà phải nhìn cả một chuỗi: Quyết định nhanh → hành quân nhanh → tuyển quân nhanh → tổ chức nhanh → chia quân nhanh → chọn đúng thời điểm → tấn công liên tục trước khi đối phương kịp phản ứng.
Khi tất cả những yếu tố ấy cộng lại, tốc độ trở thành một thứ vũ khí. Và đó có thể mới là điều đáng nể nhất trong chiến dịch Kỷ Dậu 1789.
Hơn 200 năm sau, chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa vẫn được nhắc đến rất nhiều. Nhưng phía sau chiến thắng ấy còn một câu hỏi hấp dẫn không kém:Nếu không có động cơ, không đường sắt, không phương tiện liên lạc hiện đại… Quang Trung đã tổ chức một đạo quân lớn vận động nhanh đến mức nào?
Và câu chuyện “lính Tây Sơn thay nhau nằm võng để hành quân ngày đêm”… Theo bạn, đó là một chiến thuật có thật, hay là một giai thoại được hậu thế tạo nên để diễn tả hai chữ “thần tốc”?
