Khi nhắc đến Nguyễn Kim, đa số sách sử đều gọi ông là công thần bậc nhất của thời Lê Trung Hưng.Điều đó hoàn toàn đúng.
Sau khi Mạc Đăng Dung cướp ngôi nhà Lê năm 1527, nhiều cựu thần tan rã, nhiều người quy thuận nhà Mạc. Trong hoàn cảnh ấy, Nguyễn Kim mang gia quyến và lực lượng trung thành sang Ai Lao, tập hợp lực lượng chống Mạc. Chính ông là người tìm được Lê Duy Ninh, tôn lập lên ngôi vua Lê Trang Tông năm 1533, tạo cơ sở chính danh cho phong trào “Phù Lê diệt Mạc”.
Tham khảo sách: https://s.shopee.vn/9Uz2hwepDU
Nếu không có Nguyễn Kim, rất có thể nhà Lê đã chấm dứt hoàn toàn vào đầu thế kỷ XVI.
Nhưng đây là điều ít người để ý: Nguyễn Kim không chỉ cứu nhà Lê.
Ông còn tạo ra hai dòng họ sẽ thống trị lịch sử Việt Nam trong hơn hai thế kỷ sau đó.
Con rể của ông là Trịnh Kiểm.
Con trai ông là Nguyễn Hoàng.
Sau khi Nguyễn Kim qua đời năm 1545 vì bị đầu độc bởi hàng tướng nhà Mạc Dương Chấp Nhất, quyền lực rơi vào tay Trịnh Kiểm. Không lâu sau, con trưởng của Nguyễn Kim là Nguyễn Uông chết bí ẩn, nhiều sử gia đời sau nghi ngờ có liên quan đến cuộc tranh đoạt quyền lực trong nội bộ phe Lê.
Người con còn lại là Nguyễn Hoàng phải xin vào trấn thủ Thuận Hóa để tránh họa. Quyết định ấy tưởng như chỉ là một cuộc điều động nhân sự.
Nhưng cuối cùng lại mở đầu cho sự hình thành thế lực họ Nguyễn ở phương Nam.
Từ đó xuất hiện thế đối đầu Trịnh – Nguyễn kéo dài hàng thế kỷ, chia đất nước thành Đàng Ngoài và Đàng Trong.
Vì vậy có một giả thuyết lịch sử rất thú vị: Nếu Nguyễn Kim không mất sớm năm 1545, liệu họ Trịnh có nắm được thực quyền?
Liệu Nguyễn Hoàng có phải vào Thuận Hóa? Liệu Việt Nam có trải qua hơn 200 năm phân tranh Trịnh – Nguyễn?
Không ai biết câu trả lời.
Nhưng có lẽ Nguyễn Kim là một trong số rất ít nhân vật trong lịch sử Việt Nam vừa là người khôi phục một triều đại, vừa vô tình đặt những viên gạch đầu tiên cho một trật tự chính trị hoàn toàn mới.
Ông cứu nhà Lê. Nhưng những người kế tục ông lại tạo ra một Việt Nam khác hẳn những gì ông từng theo đuổi và khiến nhà Lê chỉ còn là cái bóng bên ngoài hai thế lực chính trị Trịnh – Nguyễn.
Đó mới là nghịch lý lớn nhất trong cuộc đời Nguyễn Kim.
