Tấm bưu ảnh này được ghi chú đơn giản: “SAIGON – Tirailleurs Annamites” – Lính tập An Nam tại Sài Gòn.
Ba người lính đứng giữa một khoảng sân đầy cây chuối. Phía sau là ngôi nhà mái ngói quen thuộc của miền Nam đầu thế kỷ XX. Nếu che đi dòng chữ trên ảnh, nhiều người có lẽ sẽ nghĩ đây chỉ là một góc làng quê bình thường ở Nam Kỳ hơn một trăm năm trước.
Nhưng trên vai họ là ba khẩu súng trường. Trên lưng là ba chiếc ba lô hành quân. Và trên người là bộ quân phục của một thời kỳ đặc biệt trong lịch sử Việt Nam – Quân đội thực dân Pháp.
Điều khiến bức ảnh trở nên thú vị chính là sự tương phản ấy. Một bên là hình ảnh rất Việt Nam: hàng chuối, sân đất, mái ngói, những đứa trẻ đứng xem từ xa. Một bên là những người lính được huấn luyện theo mô hình quân đội phương Tây, mang súng trường hiện đại và quân trang thuộc địa và chống lại chính những người Việt kháng Pháp.
Đó cũng chính là hình ảnh của Đông Dương đầu thế kỷ XX – nơi cái cũ và cái mới, truyền thống và hiện đại, bản địa và ngoại lai cùng tồn tại trong một khung cảnh. Nhìn kỹ gương mặt của ba người lính, không ai tỏ ra dữ dằn hay oai vệ. Họ giống những người nông dân hơn là những chiến binh.
Có lẽ chỉ vài năm trước, họ vẫn còn đang cày ruộng, chèo ghe hay gánh lúa ở một miền quê nào đó. Rồi cuộc sống đưa họ vào quân ngũ. Khoác lên mình bộ quân phục. Học cách sử dụng súng đạn. Học cách hành quân và tuân lệnh. Học cách chống lại chính những người Việt Nam.
Nhưng dù quân phục có thay đổi, phía sau lớp áo ấy vẫn là những con người của làng quê Việt Nam. Đó là điều mà những bức ảnh cổ thường cho chúng ta thấy rõ hơn bất kỳ cuốn sách nào. Lịch sử không chỉ nằm trong các trận đánh hay những quyết định của các chính khách. Lịch sử còn nằm trong ánh mắt của những con người bình thường.
Những người từng sống, từng lao động, từng hy vọng và từng bước qua một giai đoạn đầy biến động của đất nước. Hơn một thế kỷ đã trôi qua. Tên tuổi của ba người lính này đã mất theo thời gian. Nhưng khoảnh khắc họ đứng trước ống kính giữa khu vườn đầy cây chuối ấy vẫn còn ở lại với chúng ta cho đến hôm nay.
Nguồn ảnh gốc: Bưu ảnh Đông Dương đầu thế kỷ XX
Phục dựng màu: Đại Nam Ngoại Truyện
