Trong lịch sử các chúa Nguyễn, Nguyễn Phúc Lan có lẽ là một trong những vị chúa ít được nhắc đến hơn Nguyễn Hoàng, Nguyễn Phúc Nguyên hay Nguyễn Phúc Tần.
Tham khảo sách: https://s.shopee.vn/7AcPUKOvoq
Nhưng 13 năm ông cầm quyền lại rơi đúng vào một giai đoạn đầy biến động.
Ông phải đối mặt với cuộc phản loạn ngay trong hoàng tộc, những cuộc nam tiến của quân Trịnh, sự xuất hiện của chiến hạm Hà Lan ngoài biển, và đặc biệt là một câu chuyện tình đầy tai tiếng với chính người chị dâu của mình.
Đó là **Chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan (1601–1648)** – vị chúa Nguyễn thứ ba của Đàng Trong.
### 👑 TỪ NGƯỜI CON THỨ HAI TRỞ THÀNH NGƯỜI KẾ VỊ
Nguyễn Phúc Lan sinh năm 1601, là con trai thứ hai của Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên và bà Mạc Thị Giai.
Một chi tiết khá đặc biệt trong huyết thống của ông: Mạc Thị Giai là con gái của Mạc Kính Điển – một trong những nhân vật quan trọng nhất của nhà Mạc.
Ban đầu, người được xem là kế thừa cơ nghiệp họ Nguyễn là người anh Nguyễn Phúc Kỳ.
Nhưng năm 1631, Nguyễn Phúc Kỳ qua đời. Nguyễn Phúc Lan từ đó được lập làm người kế vị.
Năm 1635, Nguyễn Phúc Nguyên mất. Nguyễn Phúc Lan lên nắm quyền ở tuổi khoảng 35, được người đương thời gọi là **Chúa Thượng**. Nhưng ông vừa bước lên vị trí cao nhất thì biến cố lập tức xảy ra.
### ⚔️ NGƯỜI EM TRAI NỔI LOẠN
Nguyễn Phúc Anh – em của Nguyễn Phúc Lan, khi ấy đang trấn giữ Quảng Nam – không phục người anh.
Theo sử liệu triều Nguyễn, Phúc Anh bí mật liên hệ với phía Trịnh, xây lũy Cu Đê, bố trí thủy quân tại Đà Nẵng và chuẩn bị chống lại chính quyền của anh mình.
Đây là một tình thế cực kỳ nguy hiểm. Quảng Nam không chỉ là vùng đất quan trọng mà Hội An khi ấy còn là cửa ngõ thương mại lớn của Đàng Trong. Nếu Quảng Nam tách khỏi Thuận Hóa, cơ nghiệp họ Nguyễn có nguy cơ bị chia đôi.
Nguyễn Phúc Lan triệu người chú là Nguyễn Phúc Khê vào bàn bạc. Cuối cùng, triều đình quyết định đặt “phép nước” lên trên tình thân. Quân của chúa Nguyễn tiến vào Quảng Nam, Nguyễn Phúc Anh bị bắt và bị xử tử.
Cuộc tranh chấp quyền lực đầu tiên dưới thời Chúa Thượng kết thúc bằng chính máu của hoàng tộc.
### 🏯 KIM LONG – BƯỚC TIẾN QUAN TRỌNG VỀ PHÍA PHÚ XUÂN
Năm 1636, Nguyễn Phúc Lan thực hiện một quyết định quan trọng: **dời phủ chúa từ Phước Yên về Kim Long**, bên sông Hương.
Kim Long nhanh chóng trở thành trung tâm quyền lực mới. Thuyền buôn từ Hội An, Trung Hoa và các thương nhân ngoại quốc có thể từ cửa Thuận An theo đường sông tiến sâu vào vùng trung tâm.
Hàng hóa nước ngoài theo đó xuất hiện ngày càng nhiều. Đây cũng là một bước quan trọng trong quá trình dịch chuyển trung tâm chính trị của họ Nguyễn về khu vực Huế sau này.
### 📚 KHOA THI ĐẦU TIÊN CỦA ĐÀNG TRONG
Nguyễn Phúc Lan không chỉ chú trọng quân sự. Năm 1646, ông đặt phép thi theo chu kỳ 9 năm và tổ chức hai khoa **Chính đồ** và **Hoa văn** để lựa chọn người phục vụ bộ máy chính quyền.
Đến năm 1647, khoa thi được mở, lấy 7 người trúng Chính đồ và 24 người trúng Hoa văn rồi bổ dụng. Đây được xem là một dấu mốc quan trọng trong quá trình xây dựng bộ máy quan lại riêng của Đàng Trong.
### 💎 BÍ MẬT GÂY TRANH CÃI NHẤT: TỐNG THỊ
Nhưng cuộc đời Nguyễn Phúc Lan còn gắn với một người phụ nữ đặc biệt:
**Tống Thị Toại.**
Điều đáng nói là Tống Thị vốn là vợ của Nguyễn Phúc Kỳ – người anh đã mất của Nguyễn Phúc Lan. Nói cách khác, bà chính là **chị dâu của Chúa Thượng**.
Năm 1639, Tống Thị đến gặp Nguyễn Phúc Lan, kể về hoàn cảnh của mình và dâng một chuỗi ngọc nhiều màu. Sử chép bà có nhan sắc, lại khéo ăn nói.
Nguyễn Phúc Lan từ đó cho Tống Thị được ra vào phủ chúa dù đã có quan lại lên tiếng can gián. Các ghi chép của sử triều Nguyễn về sau còn cho rằng giữa hai người có quan hệ tình ái.
Nhờ ảnh hưởng với Chúa Thượng, Tống Thị ngày càng có thế lực và tích lũy một khối tài sản lớn.
Nhưng câu chuyện chưa dừng ở đó. Khi cảm thấy địa vị bị đe dọa, Tống Thị được chép là đã bí mật liên lạc với phía Trịnh, hứa dùng tài sản của mình giúp quân phí nếu Trịnh Tráng đưa quân đánh Đàng Trong.
Một người phụ nữ từ bên trong phủ chúa, vì thế, lại xuất hiện trong những ghi chép liên quan đến cuộc đối đầu giữa hai thế lực Trịnh – Nguyễn.
Đây cũng trở thành một trong những câu chuyện hậu cung gây nhiều chú ý nhất dưới thời các chúa Nguyễn.
### 🚢 KHI CHIẾN HẠM HÀ LAN XUẤT HIỆN
Thời Nguyễn Phúc Lan cũng là lúc Đàng Trong tiếp xúc mạnh với thương nhân châu Âu.
Ban đầu, quan hệ với người Hà Lan chủ yếu xoay quanh thương mại. Năm 1636, người Hà Lan được phép lập thương điếm tại Hội An.
Nhưng quan hệ dần chuyển sang xung đột.
Đến năm 1643, trong bối cảnh phía Trịnh tìm kiếm sự hỗ trợ của Hà Lan, ba chiến hạm Hà Lan tiến vào vùng biển Thuận An.
Người đứng ra nghênh chiến lại chính là con trai Nguyễn Phúc Lan – **Nguyễn Phúc Tần**, vị Chúa Hiền tương lai. Hơn 50 chiến thuyền của quân Nguyễn lao ra tấn công. Chiếc chiến hạm Wijdenes bị các thuyền Nguyễn áp sát, phá hỏng khả năng điều khiển. Thuyền trưởng Pieter Baek cuối cùng cho châm lửa kho thuốc súng, phá hủy con tàu; hai chiếc còn lại rút đi.
Đó là một trong những trận thủy chiến đáng chú ý nhất giữa lực lượng Đàng Trong và tàu chiến châu Âu trong thế kỷ XVII.
### 🛡️ HAI LẦN ĐỐI ĐẦU ĐẠI QUÂN TRỊNH
Ở phía Bắc, Trịnh Tráng chưa bao giờ từ bỏ ý định đánh xuống Đàng Trong. Năm 1643, quân Trịnh tiến vào Nam Bố Chính và áp sát hệ thống phòng thủ của quân Nguyễn.
Nhưng các tuyến lũy không bị phá vỡ. Thời tiết khắc nghiệt và bệnh tật khiến quân Trịnh cuối cùng phải rút. Năm 1648, một cuộc tấn công lớn khác lại diễn ra.
Lần này tình hình ban đầu nguy hiểm hơn. Quân Nguyễn chịu tổn thất và quân Trịnh tiến sâu vào Quảng Bình. Nguyễn Phúc Lan **đích thân đem đại quân ra cứu viện**, cùng con trai Nguyễn Phúc Tần và các tướng lĩnh tổ chức phản công.
Nguyễn Hữu Tiến mang voi chiến đánh úp vào ban đêm, quân bộ và thủy quân Nguyễn đồng loạt xuất kích. Quân Trịnh đại bại. Khoảng 3.000 quân Trịnh bị bắt theo ghi chép của *Đại Nam thực lục*.
### 🌾 MỘT QUYẾT ĐỊNH ĐÁNG CHÚ Ý SAU CHIẾN THẮNG
Sau trận đánh, một vấn đề lớn xuất hiện:Xử lý hàng nghìn tù binh như thế nào?
Có người đề nghị đưa họ ra vùng xa hoặc xử lý các tướng lĩnh rồi thả binh sĩ. Nguyễn Phúc Lan chọn một cách khác. Phần lớn tù binh được đưa xuống những vùng dân cư còn thưa từ Thăng Bình, Điện Bàn đến Phú Yên để khai khẩn đất đai.
Họ được tổ chức thành từng ấp, cấp lương trong thời gian đầu và tạo điều kiện sản xuất. Một lực lượng vốn là tù binh chiến tranh từ đó trở thành nguồn nhân lực bổ sung cho quá trình khai phá vùng đất phía Nam.
### 🕯️ ĐẠI THẮNG – RỒI ĐỘT NGỘT QUA ĐỜI
Điều đặc biệt nhất trong cuộc đời Nguyễn Phúc Lan có lẽ nằm ở những ngày cuối cùng. Sau khi quân Trịnh bị đánh bại năm 1648, quân Nguyễn đang có ưu thế.
Nhưng Nguyễn Phúc Lan bắt đầu lâm bệnh. Ông giao lại binh quyền cho con trai Nguyễn Phúc Tần cùng các tướng rồi trở về Thuận Hóa.
Khi đoàn thuyền đi đến **phá Tam Giang**, Chúa Thượng qua đời. Đó là ngày 19 tháng 3 năm 1648. Ông mới khoảng 46 tuổi tính theo dương lịch hiện đại.
Nguyễn Phúc Tần lên kế nghiệp, trở thành **Chúa Hiền**, tiếp tục cuộc chiến với họ Trịnh và đưa thế lực Đàng Trong bước sang một giai đoạn mới. Về sau, khi nhà Nguyễn thống nhất đất nước và lập triều đại, Nguyễn Phúc Lan được truy tôn miếu hiệu **Thần Tông**, thụy hiệu **Hiếu Chiêu Hoàng Đế**.
—
Nhìn lại 13 năm cầm quyền của Nguyễn Phúc Lan, có thể thấy đây là một giai đoạn ngắn nhưng chứa đựng gần như đầy đủ những đặc điểm của Đàng Trong thế kỷ XVII:
⚔️ Chiến tranh Trịnh – Nguyễn
🏯 Xây dựng trung tâm quyền lực ở Kim Long
🚢 Thương mại và xung đột với phương Tây
📚 Hình thành chế độ tuyển chọn quan lại
🌾 Tiếp tục khai phá phương Nam
💎 Và những tranh chấp đầy bí ẩn bên trong phủ chúa.
Nguyễn Phúc Lan không phải người đặt nền móng đầu tiên cho Đàng Trong.
Nhưng chính trong thời đại của ông, cơ nghiệp mà Nguyễn Hoàng và Nguyễn Phúc Nguyên gây dựng đã vượt qua một loạt thử thách lớn để tiếp tục tồn tại.
Và chỉ ít lâu sau cái chết của Chúa Thượng, cuộc chiến Trịnh – Nguyễn sẽ bước sang một chương mới: **Đàng Trong không còn chỉ phòng thủ – quân Nguyễn bắt đầu tiến ngược ra Bắc.**
#DaiNamNgoaiTruyen #NhanVatLichSu #NguyenPhucLan #ChuaThuong #ChuaNguyen #DangTrong #TrinhNguyenPhanTranh #LichSuVietNam #KimLong #NguyenPhucTan
