Trong bộ máy cai trị của thực dân Pháp tại Đông Dương, bên cạnh quân đội và lực lượng cảnh sát, còn có một đơn vị mang tính chất rất đặc biệt: Hiến binh (Gendarmerie).
Đây là lực lượng chấp pháp mang tính quân sự, vừa là quân nhân, vừa thực hiện nhiều nhiệm vụ về an ninh, tư pháp và hành chính trên toàn lãnh thổ Đông Dương.
Ngay từ khi thực dân Pháp chiếm Nam Kỳ năm 1861, những đơn vị tiền thân của lực lượng Hiến binh đã được thành lập. Đến năm 1883, Hiến binh được triển khai tại Bắc Kỳ và Trung Kỳ, sau đó từng bước hình thành hệ thống trải rộng khắp Đông Dương.
Đầu thế kỷ XX, để giảm số lượng nhân sự châu Âu và thuận lợi hơn trong việc làm việc với người dân bản địa, thực dân Pháp thành lập lực lượng Hiến binh phụ trợ bản xứ (Gendarme Auxiliaire Indigène). Những người Việt này mặc quân phục Hiến binh, chịu sự chỉ huy của sĩ quan thực dân Pháp, cùng thực hiện nhiệm vụ tại nhiều địa phương.
Qua những bức ảnh được phục dựng:
Ảnh 1: Doanh trại Hiến binh tại Hà Nội – một trong những trung tâm chỉ huy của lực lượng Hiến binh ở Bắc Kỳ.
Ảnh 2: Một Hiến binh phụ trợ người Việt tại Bắc Kỳ với quân phục chỉnh tề và nhiều huân chương sau thời gian phục vụ.
Ảnh 3: Ngựa giống An Nam được sử dụng trong các đơn vị Hiến binh và lực lượng cơ động, phản ánh vai trò quan trọng của kỵ binh trong điều kiện giao thông đầu thế kỷ XX.
Ảnh 4: Một cuộc điều tra tại chùa. Với tư cách là sĩ quan cảnh sát tư pháp, Hiến binh có nhiệm vụ điều tra hiện trường, thu thập chứng cứ và lập hồ sơ chuyển cơ quan xét xử.
Ảnh 5: Hiến binh sơ cứu một người bị thương trong quá trình làm nhiệm vụ. Ngoài công tác điều tra và giữ gìn trật tự, lực lượng này còn thường xuyên có mặt tại hiện trường các vụ tai nạn, xung đột hoặc thiên tai.Khác với quan niệm phổ biến rằng Hiến binh chỉ là “cảnh sát quân sự”, phạm vi hoạt động của lực lượng này rộng hơn rất nhiều.
Họ thực hiện nhiệm vụ duy trì trật tự công cộng, điều tra tội phạm, hỗ trợ tư pháp, kiểm soát giao thông, quản lý lực lượng dự bị quân sự, giám sát nhà tù, kiểm tra lò mổ, thanh tra lao động tại các đồn điền, quản lý một số hoạt động lâm nghiệp, đồng thời tại nhiều vùng xa còn đại diện cho chính quyền thuộc địa trong các công việc hành chính.
Đến năm 1927, toàn Đông Dương có 321 Hiến binh, được phân bổ tại 119 đồn và lữ đoàn, trải khắp Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ, Campuchia và nhiều khu vực biên giới.
Những bức ảnh trên là tư liệu trực quan giúp chúng ta hình dung rõ hơn về một lực lượng từng giữ vai trò quan trọng trong bộ máy cai trị của thực dân Pháp tại Đông Dương, đồng thời phản ánh một phần cách thức vận hành của hệ thống hành chính và chấp pháp trong giai đoạn lịch sử này.
Ảnh phục dựng màu bởi Đại Nam Ngoại Truyện, dựa trên tư liệu ảnh gốc đầu thế kỷ XX.
