Tấm bưu ảnh này được người Pháp chú thích là: “Mandarin Annamite (costume officiel)” – Quan lại An Nam trong trang phục chính thức.
Ngày nay khi nhắc đến quan lại triều Nguyễn, nhiều người thường hình dung những bức tượng hoặc tranh vẽ trong sách lịch sử. Nhưng bức ảnh này cho chúng ta cơ hội hiếm hoi được nhìn thấy một vị quan thật bằng xương bằng thịt, được ghi lại bởi ống kính máy ảnh cách đây hơn một thế kỷ.
Ông ngồi ngay ngắn trước phông vải của một hiệu ảnh ở Hà Nội. Khuôn mặt nghiêm nghị. Ánh mắt thẳng và cương nghị.
Trên người là lễ phục thêu dày đặc các họa tiết truyền thống, từ rồng, mây cho đến những hoa văn tượng trưng cho địa vị trong hệ thống quan chế của triều đình. Đối với người Việt thời đó, bộ quan phục không đơn thuần là quần áo. Đó là biểu tượng của học vấn, khoa cử và con đường làm quan.
Để được khoác lên mình bộ lễ phục này, một người thường phải trải qua nhiều năm đèn sách, vượt qua các kỳ thi Hương, thi Hội, thi Đình đầy khắc nghiệt. Phía sau mỗi chiếc áo gấm là hàng chục năm khổ học. Phía sau mỗi chiếc mũ cánh chuồn là cả một hành trình công danh.
Điều đáng chú ý là người Pháp gọi chung họ là “Mandarin” – từ dùng để chỉ tầng lớp quan lại Đông Á. Nhưng đối với người Việt đương thời, họ là những vị quan của triều đình Huế, những người đại diện cho bộ máy cai trị đã tồn tại hàng trăm năm.
Bức ảnh được chụp vào giai đoạn đất nước đã nằm dưới ách thuộc địa. Quyền lực thực tế của triều đình không còn như trước.
Nhưng những nghi lễ, phẩm phục và truyền thống quan chế vẫn tiếp tục tồn tại như một phần của bản sắc quốc gia. Nhìn lại bức ảnh hôm nay, ta không chỉ thấy một con người.
Ta thấy cả một nền văn hóa khoa cử đã từng sản sinh ra biết bao trạng nguyên, bảng nhãn, tiến sĩ. Một thế giới mà tri thức được xem là con đường cao quý nhất để đổi thay số phận.
Và dù thời đại ấy đã lùi xa, hình ảnh những vị quan áo gấm vẫn là một phần không thể tách rời trong lịch sử Việt Nam.
Nguồn ảnh gốc: Bưu ảnh Bắc Kỳ đầu thế kỷ XX
Chú thích gốc: Mandarin Annamite (costume officiel)
Phục dựng màu: Đại Nam Ngoại Truyện
