Tấm bưu ảnh này được ghi chú ngắn gọn: “TONKIN – Enfants de troupe” (Bắc Kỳ – Những đứa trẻ của đội quân).
Nhìn vào bức ảnh, nhiều người có thể nghĩ đây chỉ là một nhóm học sinh mặc đồng phục đang chụp ảnh lưu niệm. Nhưng đằng sau những gương mặt non nớt ấy là cả một câu chuyện của thời thuộc địa.
Các em mặc áo dài trắng, đầu đội khăn hoặc mũ truyền thống. Tuổi đời có lẽ chỉ từ mười đến mười lăm tuổi. Một số em đứng rất nghiêm chỉnh như những người lính thực thụ, trong khi vài gương mặt vẫn còn giữ nét ngây thơ của tuổi thiếu niên.
Trong hệ thống quân đội thuộc địa Pháp, khái niệm “Enfants de troupe” dùng để chỉ những đứa trẻ được nuôi dưỡng, giáo dục trong môi trường quân đội. Nhiều em là con của binh lính, số khác được đưa vào các trường đào tạo để sau này phục vụ trong bộ máy quân sự hoặc hành chính. Đó là một con đường rất khác so với tuổi thơ của phần lớn trẻ em Việt Nam cùng thời.
Trong khi nhiều đứa trẻ ở làng quê đang chăn trâu, cắt cỏ hay học chữ Nho dưới mái đình, thì những em trong bức ảnh này đã sớm bước vào một môi trường kỷ luật kiểu quân đội phương Tây.
Nhìn những gương mặt ấy hôm nay, ta không biết sau này cuộc đời họ đã đi về đâu. Có em trở thành lính tập. Có em làm thư ký, thông ngôn hay viên chức. Có em có thể đã chứng kiến những biến động lớn của đất nước trong nửa đầu thế kỷ XX.
Nhưng ở khoảnh khắc mà tấm ảnh được chụp, họ vẫn chỉ là những đứa trẻ. Những đứa trẻ đang đứng giữa hai thế giới. Một bên là truyền thống Việt Nam với áo dài, khăn đóng và nếp sống cũ. Một bên là hệ thống giáo dục và quân sự mới do người Pháp xây dựng.
Chính sự giao thoa ấy đã tạo nên một thế hệ đặc biệt trong lịch sử Bắc Kỳ đầu thế kỷ XX. Hơn một trăm năm đã trôi qua. Những đứa trẻ trong ảnh nay chỉ còn lại trên tấm bưu thiếp cũ. Nhưng ánh mắt của các em vẫn còn đó, như một lời nhắc nhớ về một thời đại đã xa.
Nguồn ảnh gốc: Bưu ảnh Bắc Kỳ đầu thế kỷ XX
Chú thích gốc: TONKIN – Enfants de troupe
Phục dựng màu: Đại Nam Ngoại Truyện
