Một tấm bưu ảnh được gửi từ Yên Bái về Pháp vào năm 1905, lưu lại chân dung của một nhóm người lao động bản xứ ở vùng núi Bắc Kỳ dưới thời thực dân Pháp.
Chú thích nguyên bản phía dưới ảnh chỉ ghi ngắn gọn “Coolis” – cách người Pháp thời đó thường dùng để gọi tầng lớp phu và lao động chân tay tại các thuộc địa. Trong ảnh, hàng chục người ngồi tập trung bên một túp lều giữa vùng đồi núi. Quần áo giản dị, nón lá, ô, ấm nước cùng một số vật dụng cá nhân được đặt ngay trước mặt. Có cả đàn ông, phụ nữ và những gương mặt còn khá trẻ.
Điều khiến bức ảnh đặc biệt không chỉ nằm ở những con người xuất hiện trong đó. Con tem 5 cent Đông Dương thuộc Pháp, dấu bưu điện và những dòng chữ viết tay vẫn còn nguyên trên mặt bưu thiếp, cho thấy tấm ảnh từng thực sự đi qua hệ thống bưu chính hơn một thế kỷ trước. Từ một nơi xa xôi ở miền núi Yên Bái, hình ảnh những người lao động Việt Nam đã được gửi sang tận nước Pháp.
Không rõ họ đang làm công việc gì, thuộc công trường hay địa điểm cụ thể nào. Vì tấm bưu ảnh chỉ ghi “Coolis”, sẽ không chính xác nếu từ riêng bức ảnh mà khẳng định họ là phu đường sắt, phu mỏ hay lao động của một công trình nhất định.
Nhưng có lẽ chính sự thiếu vắng tên tuổi ấy lại khiến bức ảnh đáng suy ngẫm. Không ai trong số những người đang nhìn vào ống kính được ghi lại danh tính. Hơn 120 năm sau, chúng ta không biết họ là ai, đến từ làng nào hay cuộc đời sau ngày bức ảnh được chụp đã diễn ra thế nào.
Chỉ còn lại một dòng chữ: “Coolis”.
Và một khoảnh khắc của Yên Bái năm 1905 được giữ lại cho đến ngày hôm nay.
Ảnh tư liệu: Yên Bái – Bắc Kỳ, khoảng năm 1905. Collection M. Passignat – Hanoi.
