Nguyễn Phúc Tần (阮福瀕, 1620–1687), thường được gọi là Chúa Hiền hay Hiền Vương (賢王), là vị chúa Nguyễn thứ tư cai quản Đàng Trong, trị vì từ năm 1648 đến năm 1687. Ông là con trai thứ hai của chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan và Đoàn Quý phi, sinh ngày 18/7/1620. Sau khi mất, ông được truy tôn miếu hiệu Thái Tông, thụy hiệu dài là Tuyên Uy Kiến Vũ Anh Minh Trang Thánh Đức Thần Công Hiếu Triết Hoàng đế; lăng gọi là Trường Hưng.
Điều đặc biệt ở Nguyễn Phúc Tần là trước khi trở thành một vị chúa, ông đã nổi tiếng trên chiến trường. Năm 1643, khi mới ngoài hai mươi tuổi, Nguyễn Phúc Tần chỉ huy khoảng 50 chiến thuyền Nguyễn giao chiến với hạm đội Công ty Đông Ấn Hà Lan tại vùng cửa Thuận An. Trong trận đánh, chiến thuyền Nguyễn áp sát chiếc Wijdenes, phá bánh lái, đánh đổ cột buồm và bám vào mạn tàu. Không còn khả năng thoát, thuyền trưởng Pieter Baek cho châm lửa kho thuốc súng, khiến con tàu bị phá hủy. Hai tàu Hà Lan còn lại phải rút chạy. Chiến thắng khiến Nguyễn Phúc Lan hết sức vui mừng và coi đây như bằng chứng người con có thể nối tiếp sự nghiệp của mình.
Năm 1648, chiến tranh Trịnh–Nguyễn lại bùng nổ dữ dội. Nguyễn Phúc Tần được giao chức Tiết chế chủ quân, trực tiếp tham gia chống cuộc nam tiến của quân Trịnh. Quân Nguyễn tổ chức phục kích, sử dụng cả thủy quân và tượng binh, khiến quân Trịnh đại bại và phải rút chạy. Nguyễn Phúc Tần đang có ý định tiếp tục vượt sông Gianh thì nhận tin cha là Nguyễn Phúc Lan qua đời. Ông phải lui quân trở về và được quần thần tôn lên ngôi chúa khi khoảng 29 tuổi. Từ đây, lịch sử Đàng Trong bước vào gần bốn thập niên dưới quyền Chúa Hiền.
Một trong những điều Nguyễn Phúc Tần đặc biệt chú trọng là quân đội. Tháng 3/1653, ông tổ chức một cuộc duyệt binh lớn tại An Cựu, trực tiếp xét khí giới sắc hay cùn để định thưởng phạt. Theo số liệu được dẫn từ Đại Nam thực lục tiền biên, riêng hệ thống thủy binh dưới thời ông có khoảng 22.740 quân, tổ chức thành nhiều cơ, đội với hàng trăm chiến thuyền. Đây là một trong những cơ sở quân sự quan trọng giúp Đàng Trong vừa chống họ Trịnh ở phía bắc, vừa mở rộng ảnh hưởng xuống phía nam.
Cũng trong năm 1653, một sự kiện quan trọng xảy ra ở biên giới phía nam. Sau khi phía Champa tiến đánh vùng Phú Yên, Chúa Hiền sai Cai cơ Hùng Lộc làm Thống binh, đem khoảng 3.000 quân tiến xuống. Quân Nguyễn vượt khu vực Hổ Dương – Thạch Bi, đánh sâu xuống phía nam. Sau chiến dịch, phía Champa xin hàng; vùng đất đến sông Phan Rang được xác lập lại và phần lãnh thổ mới được tổ chức thành hai phủ Thái Khang và Diên Ninh. Đây là một bước quan trọng trong quá trình Nam tiến của các chúa Nguyễn.
Nhưng Nguyễn Phúc Tần không chỉ hướng về phương Nam. Dưới thời ông, quân Nguyễn còn thực hiện điều mà trước đó ít ai nghĩ tới: vượt khỏi thế phòng thủ và đánh thẳng ra đất do họ Trịnh kiểm soát.
Từ năm 1655, với những tướng nổi bật như Nguyễn Hữu Tiến và Nguyễn Hữu Dật, quân Nguyễn mở cuộc tiến công lớn về phía bắc. Quân Nguyễn chiếm được nhiều huyện phía nam sông Lam và trong một thời gian kiểm soát một vùng rộng thuộc Hà Tĩnh – Nghệ An. Cuộc chiến kéo dài nhiều năm trước khi quân Nguyễn phải rút về phòng tuyến cũ. Dù cuối cùng không giữ được vùng đất phía bắc, đây vẫn là giai đoạn hiếm hoi trong cuộc chiến Trịnh–Nguyễn mà quân Đàng Trong chủ động tiến sâu vào lãnh thổ đối phương.
Đến năm 1672, họ Trịnh mở cuộc nam tiến lớn cuối cùng. Quân Nguyễn giữ vững hệ thống phòng tuyến ở Quảng Bình. Sau nhiều tháng giao tranh mà không đạt được mục tiêu, quân Trịnh phải rút lui. Cuộc chiến kéo dài từ năm 1627 cuối cùng đi đến đình chiến; từ đó sông Gianh trở thành giới tuyến trên thực tế giữa hai miền. Gần nửa thế kỷ chiến tranh Trịnh–Nguyễn tạm thời khép lại, và trạng thái đình chiến kéo dài khoảng một thế kỷ.
Khi mặt bắc dần ổn định, Chúa Hiền có điều kiện hướng sự chú ý nhiều hơn xuống phương Nam. Một quyết định có ảnh hưởng lâu dài xảy ra năm 1679: các tướng cũ của nhà Minh là Dương Ngạn Địch và Trần Thượng Xuyên đem hơn 3.000 người cùng khoảng 50 chiến thuyền đến Đàng Trong xin quy phục. Chính quyền Nguyễn cho họ vào vùng đất phía Nam sinh sống và khai phá. Những cộng đồng này về sau góp phần đáng kể vào quá trình phát triển Mỹ Tho, Biên Hòa và vùng Nam Bộ.
Cuộc đời Nguyễn Phúc Tần cũng có một câu chuyện rất khác với hình ảnh vị chúa trên chiến trường: chuyện người con hát Thị Thừa. Sử liệu kể rằng Thị Thừa là một cô gái quê Nghệ An có nhan sắc, được đưa vào phủ và được chúa yêu thích. Sau khi đọc Quốc ngữ (國語), gặp chuyện Ngô Phù Sai vì Tây Thi mà mất nước, Nguyễn Phúc Tần lo mình đi vào vết xe đổ. Kết cục của Thị Thừa trở thành một trong những câu chuyện bi kịch nhất gắn với đời tư Chúa Hiền. Đây cũng là chi tiết cho thấy chân dung Nguyễn Phúc Tần trong sử sách không chỉ có chiến thắng và mở đất, mà còn chứa những quyết định rất khắc nghiệt.
Nguyễn Phúc Tần mất năm 1687 sau khoảng bốn thập niên cầm quyền, con là Nguyễn Phúc Thái kế vị. Nếu nhìn toàn bộ thời gian trị vì của ông, có thể thấy một Đàng Trong rất khác so với lúc ông mới lên ngôi: quân đội được củng cố, thủy quân có quy mô lớn, họ Trịnh không thể phá được phòng tuyến phía nam, quân Nguyễn từng tiến đến tận Nghệ An, lãnh thổ được mở xuống phía nam và quá trình đặt nền móng cho sự hiện diện của người Việt ở Nam Bộ tiếp tục được thúc đẩy.
Có lẽ vì vậy, điều đáng chú ý nhất về Chúa Hiền không nằm ở một trận đánh riêng lẻ. Ông lên nắm quyền giữa lúc Đàng Trong vẫn phải chiến đấu để tồn tại, nhưng khi ông qua đời, chính quyền các chúa Nguyễn đã trở thành một thế lực đủ sức giữ vững miền Nam trước họ Trịnh, chủ động tiến quân ra Bắc và tiếp tục mở rộng về phương Nam.
Từ một thế tử từng lao chiến thuyền vào hạm đội Hà Lan, đến vị chúa duyệt từng món khí giới ở An Cựu, điều hàng vạn thủy quân, đánh Champa, đưa quân vượt sông Gianh rồi chứng kiến chiến tranh Trịnh–Nguyễn đi đến đình chiến – 39 năm cầm quyền của Nguyễn Phúc Tần là một trong những giai đoạn quyết liệt nhất của lịch sử Đàng Trong thế kỷ XVII.
Đại Nam Ngoại Truyện
