Năm 1811, dưới triều vua Gia Long. Một vụ án kỳ lạ bị khui ra trong triều đình nhà Nguyễn. Không có kho vàng bị đánh cắp. Không có quân lính làm phản. Cũng chẳng có một vụ giết người nào.
Thứ nằm giữa đại án chỉ là những tờ sắc phong thần. Nhưng khi lần theo những cái tên được ghi trên đó, triều đình phát hiện một chuyện khó tin: Có những người vốn không đáng được phong thần.
Thậm chí, trong danh sách ấy còn xuất hiện một cái tên mà đối với nhà Nguyễn gần như không thể nhầm lẫn: HOÀNG NGŨ PHÚC.
Ông là đại tướng của chúa Trịnh. Năm Giáp Ngọ 1774, Hoàng Ngũ Phúc đem quân vượt vào Nam. Quân Trịnh sau đó chiếm Phú Xuân, giữa lúc chính quyền chúa Nguyễn đang lâm vào cuộc khủng hoảng nghiêm trọng. Hoàng Ngũ Phúc mất trên đường trở về và dưới thời Trịnh đã được phong làm phúc thần.
Chuyện đáng nói nằm ở phía sau. Khi nhà Nguyễn thống nhất đất nước và tiến hành xét định, phong tặng bách thần, cái tên Hoàng Ngũ Phúc không những không bị loại…
mà còn tiếp tục được đưa vào điển thờ. Rồi được gia tặng: “Thanh danh văn võ thánh thần Đại vương.”
Nói cách khác: Một tướng Trịnh từng đem quân đánh vào đất của chúa Nguyễn, nay lại được chính triều Nguyễn nâng lên hàng thần.
Và người có liên quan trực tiếp đến chuyện ấy không phải quan lại vô danh. Một trong số đó là Đặng Trần Thường — công thần từng theo Nguyễn Ánh, từng giữ chức vụ quan trọng ở Bắc Thành và sau này làm đến Thượng thư Bộ Binh.
Theo Đại Nam thực lục, khi làm việc ở thành tào, Đặng Trần Thường biết chuyện Hoàng Ngũ Phúc nhưng vẫn để tên ông được liệt vào điển thờ. Sau đó, Nguyễn Gia Cát, Tả Tham tri Bộ Lễ, theo đó mà xin gia tặng mỹ hiệu cho Hoàng Ngũ Phúc.
Nhưng Hoàng Ngũ Phúc chỉ là phần nổi khiến vụ việc trở nên đặc biệt nhạy cảm. Việc kiểm tra còn phát hiện hơn 560 đạo sắc có vấn đề. Trong quá trình kê khai bách thần ở Thanh – Nghệ và Bắc Thành, có cả chuyện thuộc viên đưa cha mẹ, ông bà hoặc thân nhân vào danh sách phong thần.
Một trong những trường hợp nổi bật là Vũ Quý Dĩnh, Thiêm sự Bộ Lại, bị cáo buộc đưa cả cha và cha mẹ vợ vào diện phúc thần. Đến đây, vụ án không còn là một vài cái tên bị ghi nhầm. Nó chạm vào một vấn đề lớn hơn: Ai có quyền biến một người thành “thần”?
Đối với triều đình lúc ấy, phong thần không đơn thuần là chuyện tín ngưỡng. Đó là điển lễ của nhà nước. Sắc phong mang danh nghĩa của hoàng đế.
Một viên quan lợi dụng quyền xét duyệt để đưa người thân, người quen hoặc người không đủ tư cách vào đó đồng nghĩa với việc sử dụng quyền lực của triều đình cho mục đích riêng.
Và Gia Long nổi giận.Đại Nam thực lục ghi lời vua trách rằng việc đăng trật cho bách thần là điển lễ lớn buổi đầu dựng nước; những kẻ làm gian trá là “dối người, khinh thần”. Riêng việc nâng Hoàng Ngũ Phúc lên hàng thần khiến nhà vua đặt câu hỏi gay gắt rằng làm như vậy chẳng khác nào “bán tước”.
Vụ án lập tức trở nên phức tạp. Bởi những người đứng trước vành xét xử lại chính là những quan lại từng có công với triều Nguyễn. Triều thần vì thế tranh luận nhiều lần về mức hình phạt. Có người muốn xử nặng. Có người cho rằng phải xét đến công lao cũ.
Ngay cả Nguyễn Văn Thành, một đại công thần của Gia Long, cũng tham gia vào cuộc tranh luận và chủ trương xét đến công trạng của Đặng Trần Thường và Nguyễn Gia Cát để giảm án. Cuối cùng, Vũ Quý Dĩnh bị xử trảm.
Đặng Trần Thường và Nguyễn Gia Cát bị trảm giam hậu — tức mang án chết nhưng tạm giam, chờ kỳ thu thẩm xét lại — chứ không bị xử tử ngay. Nhiều người khác bị đồ, giáng chức hoặc xử phạt theo mức độ liên quan. Triều đình đồng thời ra lệnh thu hồi các thần sắc và giao Bộ Lễ xét lại việc phong tặng.
Nhưng câu chuyện còn một khúc ngoặt cuối cùng. Đến 1813, Gia Long xét đến công lao trước đây của Đặng Trần Thường và Nguyễn Gia Cát nên tha tội chết, xóa tên khỏi quan tịch và cho ở lại kinh.
Và chính điều đó khiến vụ án hơn hai thế kỷ sau vẫn đáng để đặt câu hỏi. Một bên là phép nước: Dùng quyền lực của triều đình để đưa người không xứng đáng vào hàng thần thì phải chịu trọng tội.
Một bên lại là công lao: Người từng giúp dựng nên triều đại có nên được lấy công cũ để giảm tội mới?
Có lẽ câu hỏi thú vị nhất của đại án năm 1811 không phải là: “Ai đã được phong thần sai?”
Mà là: Nếu một công thần phạm trọng tội, công lao trong quá khứ có nên trở thành lý do để thoát khỏi án chết?
Nếu là Gia Long năm 1811, bạn sẽ xử theo công hay theo tội?
