Một tờ tranh nhỏ, nhưng chứa bên trong cả quân phục, súng ống, sĩ quan Pháp, những người lính Việt có tên tuổi… và cả cách nước Pháp muốn công chúng nhìn về quân đội thuộc địa ở Bắc Kỳ.
Thoạt nhìn, đây giống một tờ tranh minh họa quân phục thông thường.
Nhưng nhìn kỹ hơn, chúng ta sẽ thấy một điều thú vị.
Tờ tranh mang tiêu đề “TIRAILLEURS TONKINOIS” — có thể hiểu là Lính tập Bắc Kỳ, những binh lính người Việt được tuyển vào lực lượng quân sự thuộc địa Pháp.
Tư liệu do Imagerie d’Épinal – Pellerin & Cie của Pháp xuất bản, được BnF định niên đại khoảng 1902.
Đáng chú ý, trên cùng một tờ tranh, người Pháp không chỉ vẽ người lính Bắc Kỳ mặc gì, cầm vũ khí gì, mà còn kể lại những câu chuyện về hai quân nhân người Việt được ghi rõ cả tên.
1. LÍNH BẮC KỲ MÙA HÈ
Góc trên bên trái là nhóm lính mang súng trường gắn lưỡi lê.
Họ mặc quân phục nhẹ màu sáng/trắng, đi cùng kiểu nón đặc trưng, nhằm thích nghi với khí hậu nóng.
Ngay bên dưới tranh ghi:
“TIRAILLEURS — TENUE D’ÉTÉ” tức lính tập trong quân phục mùa hè.
Một chi tiết đáng chú ý là cách người Pháp thể hiện lực lượng bản xứ không hoàn toàn theo một kiểu quân phục duy nhất mà có sự điều chỉnh theo điều kiện khí hậu.
2. LÍNH BẮC KỲ MÙA ĐÔNG
Ngay bên cạnh là một nhóm lính khác. Lần này họ mặc quân phục màu xanh, kín và dày hơn, với những chi tiết màu đỏ nổi bật.
Chú thích: “TENUE D’HIVER” — quân phục mùa đông.
Nhưng kiểu nón bản địa vẫn được giữ lại. Chỉ riêng hai nhóm hình này đã cho chúng ta một tư liệu trực quan khá thú vị về cách người Pháp muốn mô tả quân phục của Tirailleurs Tonkinois đầu thế kỷ XX.
3. NGƯỜI LÍNH KHI RA CHIẾN DỊCH THÌ SAO?
Góc trên bên phải lại hoàn toàn khác. Không còn đội hình đứng nghiêm chỉnh. Những người lính được vẽ đang mang đồ, làm việc, chuẩn bị thức ăn và sinh hoạt ngoài thực địa.
Dòng chữ Pháp: “TIRAILLEURS en CAMPAGNE” có nghĩa là lính tập trong chiến dịch/ngoài thực địa.
Chi tiết này khá đáng giá, bởi tờ tranh không chỉ muốn giới thiệu “người lính trông như thế nào”, mà còn dựng nên cả hình ảnh về đời sống của họ khi hành quân.
4. SĨ QUAN VÀ HẠ SĨ QUAN PHÁP
Một nhóm nhân vật khác dễ dàng nhận ra bởi quân phục hoàn toàn khác.
Dòng chữ: “OFFICIERS & SOUS-OFFICIERS FRANÇAIS”
nghĩa là: “Sĩ quan và hạ sĩ quan Pháp.”
Họ được thể hiện với quân phục thuộc địa, mũ nhiệt đới, kiếm và súng. Việc đặt sĩ quan Pháp cạnh những người lính Bắc Kỳ cũng không phải chi tiết ngẫu nhiên: nó trực quan hóa luôn cấu trúc chỉ huy của lực lượng thuộc địa mà tờ tranh muốn giới thiệu.
5. HÌNH ẢNH NỔI BẬT NHẤT: LÁ CỜ PHÁP
Ở chính giữa tờ tranh là một quân nhân cầm lá tam tài Pháp rất lớn.
Xung quanh là lính bản xứ và sĩ quan Pháp. Nếu nhìn tờ tranh như một sản phẩm tuyên truyền chứ không đơn thuần là tài liệu quân phục, vị trí của lá cờ rất đáng chú ý: nó nằm gần như ở trung tâm toàn bộ bố cục.
Người xem được dẫn từ hình ảnh người lính Bắc Kỳ tới hệ thống chỉ huy Pháp và cuối cùng là biểu tượng quốc gia Pháp đối với các nước thuộc địa.
6. MỘT CÁI TÊN NGƯỜI VIỆT XUẤT HIỆN: NGUYỄN VĂN GIÁC
Đến nửa dưới tờ tranh, câu chuyện trở nên thú vị hơn.
Dòng chữ Pháp ghi:“NGUYEN VAN GIAC, sergent au 1er Tonkinois.”
Tức: Nguyễn Văn Giác — trung sĩ thuộc 1er Tonkinois.
Theo chính lời kể được in trên tờ tranh, ngày 17/12/1886, khi một toán quân trở về sau chuyến trinh sát dưới quyền trung úy Sensarric, chiếc sampan của họ bị chìm khi vượt một đoạn nước xiết. Viên trung úy có nguy cơ chết đuối.
Tờ tranh kể rằng Nguyễn Văn Giác đã cứu ông, rồi sau đó còn cứu thêm một người lính lê dương. Đó là lý do hình minh họa cho thấy nhiều người đang vật lộn giữa dòng nước.
Nhưng cần đặc biệt lưu ý: Đây là câu chuyện do chính nguồn Pháp thuật lại.
Nếu chưa có tài liệu độc lập đối chiếu, chúng ta nên hiểu nó là “những gì tờ tranh năm 1902 kể về Nguyễn Văn Giác”, chứ không nên tự động xem mọi chi tiết là một bản tường thuật hoàn toàn khách quan.
7. NGƯỜI THỨ HAI: VŨ VĨNH NGÂN
Bên dưới lại xuất hiện một cái tên Việt Nam khác: “VU VINH NGAN, sergent au 4me Tonkinois.”
Tức: Vũ Vĩnh Ngân — trung sĩ thuộc 4e Tonkinois.
Theo nội dung tờ tranh, vào đêm 8/2/1887, một chiếc sampan đang đi ngược sông thì bị một lực lượng có vũ trang tập kích gần địa điểm được ghi là Dong Cong Ta. Vũ Vĩnh Ngân bị thương nhưng vẫn tiếp tục chỉ huy.
Tờ tranh tiếp tục kể rằng ông phát hiện một hạ sĩ thuộc công binh Pháp bị thương, lấy khẩu súng của người này và cứu ông ta khỏi tình thế nguy hiểm. Một lần nữa, điều đáng quan tâm không chỉ là câu chuyện.
Mà là câu hỏi: Tại sao trong vô số binh lính bản xứ, nhà xuất bản Pháp lại lựa chọn Nguyễn Văn Giác và Vũ Vĩnh Ngân để đưa lên một tờ tranh dành cho công chúng?
8–9. NHỮNG DÒNG CHỮ HÁN CHẠY DỌC HAI BÊN
Một trong những chi tiết gây tò mò nhất chính là những cột chữ Hán chạy dọc hai bên tờ tranh. Chúng nằm cạnh các hình minh họa về quân phục và hai câu chuyện phía dưới.
10. VÀ BẤT NGỜ NHẤT: CUỐI TỜ TRANH LẠI LÀ… QUẢNG CÁO
Nhìn xuống tận cùng sẽ thấy dòng chữ rất lớn:
DEMANGE cùng địa chỉ tại HANOÏ (Tonkin).
Tờ tranh còn ghi: 61, Rue du Papier, près du Grand Marché
tức một địa chỉ trên Rue du Papier, gần Grand Marché ở Hà Nội.
DEMANGE kinh doanh vải vóc và hàng hóa, và tên cửa hàng được đặt cực kỳ nổi bật ngay dưới những câu chuyện về quân đội.
Chi tiết này giúp chúng ta hiểu bản chất đặc biệt của tài liệu:
Nó vừa mang nội dung quân sự – tuyên truyền, vừa là một ấn phẩm quảng cáo thương mại.
VẬY TỜ TRANH NÀY CÓ Ý NGHĨA GÌ?
Tirailleurs Tonkinois không đơn giản chỉ là một bức tranh về những người lính Việt.
Nó cho chúng ta nhìn thấy ít nhất ba lớp lịch sử cùng lúc.
Thứ nhất là lớp quân sự: quân phục mùa hè, mùa đông, súng trường, trang bị, sĩ quan Pháp và sinh hoạt ngoài chiến dịch.Thứ hai là lớp xã hội: người Việt đã được tuyển dụng và tổ chức trong lực lượng quân sự thuộc địa như thế nào. Và thứ ba, có lẽ thú vị nhất, là lớp tuyên truyền.
Người lính bản xứ trên tranh được thể hiện có tổ chức, phục tùng hệ thống chỉ huy, chiến đấu, cứu sĩ quan Pháp và thực hiện những hành động được tờ tranh ca ngợi. Ở trung tâm lại là lá cờ Pháp. Đó rõ ràng không phải một lựa chọn hình ảnh vô tình. Đây là tư liệu tuyên truyền của thực dân Pháp thời bấy giờ.
THÔNG TIN TƯ LIỆU
Tên: Tirailleurs Tonkinois
Nhà xuất bản: Imagerie d’Épinal – Pellerin & Cie, Pháp
Loại hình: Tranh in màu/ấn phẩm quảng cáo
Niên đại: khoảng 1902 theo hồ sơ Bibliothèque nationale de France
Các sự kiện được kể trên tranh: 1886 và 1887
Nguồn lưu trữ bản số hóa: Bibliothèque nationale de France (BnF).
Đại Nam Ngoại Truyện
