Trong hàng ngũ những người dựng nên sức mạnh quân sự của Đàng Trong thế kỷ XVII, có một nhân vật rất đặc biệt. Ông không khởi đầu bằng thanh gươm. Ông khởi đầu bằng ngòi bút. 16 tuổi đã được tuyển vào làm Văn chức. Sau này lại trở thành một trong những bộ óc quân sự quan trọng nhất của chúa Nguyễn, trải qua hàng chục năm chiến tranh Trịnh – Nguyễn, từ phòng thủ Quảng Bình cho đến ngày đem quân vượt sông Gianh đánh thẳng vào lãnh thổ Đàng Ngoài. Ông sống đến 78 tuổi, phụng sự qua nhiều đời chúa Nguyễn.
Sau khi mất, người dân Quảng Bình thậm chí còn kính gọi ông bằng một danh xưng đặc biệt:“Bồ Tát”.
Người ấy chính là Chiêu Vũ hầu Nguyễn Hữu Dật (1603–1681)
16 TUỔI ĐÃ BƯỚC VÀO PHỦ CHÚA
Nguyễn Hữu Dật sinh năm 1603. Ông là con của Nguyễn Triều Văn, quê gốc ở vùng Tống Sơn, Thanh Hóa. Theo những ghi chép về dòng họ, gia tộc Nguyễn Hữu Dật có nguồn gốc lâu đời và được cho là thuộc dòng dõi Nguyễn Trãi. Điều đáng chú ý là tài năng của Nguyễn Hữu Dật xuất hiện rất sớm. Năm 1619, khi mới khoảng 16 tuổi , ông đã nổi tiếng có tài văn chương và được Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên tuyển làm Văn chức. Không ai lúc đó có thể ngờ rằng chàng trai bước vào phủ chúa bằng tài văn học ấy về sau lại dành phần lớn cuộc đời trên chiến trường. Bởi chỉ vài năm sau, một cuộc chiến khổng lồ sắp bắt đầu.
—
1627 – TRỊNH TRÁNG ĐƯA ĐẠI QUÂN XUỐNG PHƯƠNG NAM
Năm 1627. Thanh Đô Vương Trịnh Tráng đưa quân tiến xuống phía Nam. Chiến tranh Trịnh – Nguyễn chính thức bùng nổ. Đàng Trong khi ấy yếu hơn Đàng Ngoài đáng kể về dân số và tiềm lực tổng thể. Muốn tồn tại, họ Nguyễn không thể đơn thuần lấy quân số đối đầu quân số. Họ cần thành lũy. Cần hỏa lực. Và đặc biệt cần những người biết dùng mưu. Nguyễn Hữu Dật dần trở thành một trong số những người như vậy.
—
ĐÀO DUY TỪ VÀ NGUYỄN HỮU DẬT
Trong những năm đầu chiến tranh, một nhân vật khác đang tỏa sáng tại Đàng Trong:Đào Duy Từ. Đào Duy Từ là người góp công rất lớn xây dựng chiến lược phòng thủ cho chúa Nguyễn, đặc biệt với hệ thống lũy ở Quảng Bình. Nguyễn Hữu Dật thuộc thế hệ trẻ hơn. Sau khi Đào Duy Từ qua đời năm 1634, những người như Nguyễn Hữu Dật và Nguyễn Hữu Tiến ngày càng trở thành các trụ cột quân sự của Đàng Trong. Nếu Đào Duy Từ góp phần dựng nên “tấm khiên” bảo vệ phía Bắc… thì Nguyễn Hữu Dật sẽ là một trong những người sử dụng tấm khiên ấy suốt nhiều thập niên chiến tranh.
—
MỘT KẾ LY GIÁN ĐÁNG CHÚ Ý
Nguyễn Hữu Dật không chỉ biết đánh trận. Ông còn nổi tiếng với những kế sách nhằm phá thế đối phương. Trong những câu chuyện nổi bật về ông có việc lợi dụng mâu thuẫn trong hàng ngũ phía Trịnh để thực hiện **kế ly gián**, khiến đối phương nghi kỵ lẫn nhau. Đây chính là đặc điểm khiến Nguyễn Hữu Dật khác với hình ảnh một võ tướng thông thường:ông vừa có thể cầm quân, vừa có thể làm tham mưu và sử dụng chiến tranh tâm lý. Trong cuộc chiến kéo dài hàng chục năm, đôi khi một bức thư giả hoặc một lời đồn đúng lúc có thể đem lại hiệu quả không kém hàng nghìn binh sĩ.
—
1648 – TRẬN ĐÁNH LÀM THAY ĐỔI CỤC DIỆN
Năm 1648, Trịnh Tráng một lần nữa đưa quân xuống đánh Đàng Trong. Đây là một trong những cuộc tiến công lớn của quân Trịnh. Ban đầu tình hình khá nguy hiểm đối với chúa Nguyễn. Nhưng quân Nguyễn nhanh chóng phản công. Nguyễn Hữu Dật cùng các tướng lĩnh Đàng Trong tham gia chống trả. Quân Trịnh cuối cùng chịu thất bại lớn. Hàng nghìn binh sĩ bị bắt. Nhưng quan trọng hơn:Sau trận 1648, tương quan trên chiến trường bắt đầu thay đổi. Đàng Trong đã chứng minh họ không chỉ đủ sức núp sau những bức lũy để tồn tại. Họ bắt đầu có khả năng nghĩ đến chuyện…đánh ngược ra Bắc.
—
CHÚA HIỀN NGUYỄN PHÚC TẦN VÀ THẾ HỆ TƯỚNG MỚI
Cũng trong năm 1648, Chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan qua đời. Con trai là Nguyễn Phúc Tần lên kế nghiệp, tức Chúa Hiền. Dưới thời vị chúa mới, hai danh tướng nổi bật nhất trên chiến trường phía Bắc là:Nguyễn Hữu Tiến và Nguyễn Hữu Dật. Hai người trở thành bộ đôi chủ lực trong cuộc đối đầu với quân Trịnh. Nhưng rồi chúa Nguyễn quyết định thực hiện điều chưa từng xảy ra kể từ khi chiến tranh bắt đầu.
—
1655 – QUÂN NGUYỄN VƯỢT SÔNG GIANH
Suốt gần ba thập niên trước đó, câu hỏi luôn là:“Bao giờ quân Trịnh lại đánh xuống? Nhưng năm 1655, câu hỏi đảo ngược. Quân Nguyễn vượt sông Gianh đánh ra Bắc. Nguyễn Hữu Tiến và Nguyễn Hữu Dật được giao chỉ huy chiến dịch. Quân Nguyễn nhanh chóng tiến qua vùng phía nam Nghệ An. Hàng loạt vị trí của phía Trịnh bị uy hiếp hoặc thất thủ. Lần đầu tiên trong cuộc chiến Trịnh – Nguyễn, Đàng Ngoài phải đối mặt với một cuộc tiến công lớn ngay trên lãnh thổ mình kiểm soát. Đây là đỉnh cao trong sự nghiệp quân sự của Nguyễn Hữu Dật. Từ một người từng đứng sau lũy chống quân Trịnh… ông giờ đây đang chỉ huy quân đội tiến sâu về phía Bắc.
—
CUỘC CHIẾN NGHỆ AN KÉO DÀI NHIỀU NĂM
Cuộc tiến công không kết thúc trong vài tháng. Quân Nguyễn tiếp tục giữ một vùng rộng lớn phía nam sông Lam. Chiến trường giằng co dữ dội. Trịnh Tráng qua đời năm 1657. Trịnh Tạc lên kế nghiệp và dồn sức phản công. Phía Nguyễn, Nguyễn Hữu Dật và Nguyễn Hữu Tiến tiếp tục chống giữ. Nhưng càng tiến sâu về phía Bắc, quân Nguyễn càng gặp một vấn đề lớn:hậu cần. Khoảng cách với căn cứ Đàng Trong ngày càng xa. Trong khi quân Trịnh chiến đấu gần vùng hậu phương của mình hơn. Cuối cùng thế trận đảo chiều. Năm 1660–1661, quân Nguyễn rút về phía nam. Cuộc Bắc tiến lớn nhất của Đàng Trong trong thời kỳ Trịnh – Nguyễn phân tranh kết thúc. Nhưng quân Trịnh cũng không thể nhân cơ hội đó tiêu diệt Đàng Trong. Hai bên lại trở về với phòng tuyến cũ quanh sông Gianh.
—
MÂU THUẪN GIỮA HAI ĐẠI TƯỚNG?
Một chi tiết rất đáng chú ý trong chiến dịch Bắc tiến là quan hệ giữa Nguyễn Hữu Dật và Nguyễn Hữu Tiến. Hai người đều là đại tướng. Đều có chiến công. Đều được chúa Nguyễn tin dùng. Nhưng trong một chiến dịch kéo dài nhiều năm, việc hai bộ chỉ huy có những bất đồng về chiến thuật và quyền điều quân là điều đã được các nguồn sử thuật lại. Đây cũng là một trong những yếu tố thường được nhắc đến khi lý giải vì sao quân Nguyễn đang từ thế tiến công cuối cùng phải rút khỏi Nghệ An. Tuy nhiên, nếu chỉ quy thất bại cho mâu thuẫn cá nhân thì quá đơn giản. Quân Nguyễn còn phải đối mặt với khoảng cách hậu cần rất lớn và sức phản công ngày càng mạnh của chính quyền Trịnh Tạc.
—
NGƯỜI GIỮ CỬA NGÕ QUẢNG BÌNH
Sau cuộc Bắc tiến, Nguyễn Hữu Dật vẫn tiếp tục giữ vai trò quan trọng tại vùng biên giới. Quảng Bình khi ấy chính là cánh cửa phía Bắc của Đàng Trong. Nếu Quảng Bình mất, quân Trịnh có thể tiến thẳng xuống Thuận Hóa. Bởi vậy những tướng trấn giữ nơi đây gần như phải sống trong trạng thái chiến tranh thường trực. Và Nguyễn Hữu Dật đã dành phần lớn cuộc đời mình tại vùng đất này.
—
1672 – TRẬN CHIẾN CUỐI CÙNG
Năm 1672. Quân Trịnh mở cuộc nam tiến lớn cuối cùng trong thời kỳ Trịnh – Nguyễn phân tranh. Phía Bắc lúc này do Trịnh Tạc nắm quyền. Phía Nam là Chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần.Nguyễn Hữu Dật lúc ấy đã gần 70 tuổi. Nhưng vị lão tướng vẫn tham gia việc phòng thủ. Quân Trịnh một lần nữa không thể phá vỡ hoàn toàn hệ thống phòng tuyến của Đàng Trong. Cuối cùng hai bên đình chiến. Sông Gianh trở thành ranh giới trên thực tế giữa hai miền. Cuộc chiến bắt đầu từ năm 1627 tạm thời kết thúc sau 45 năm.Nguyễn Hữu Dật là một trong số rất ít nhân vật quân sự đã đi gần như trọn vẹn từ những năm đầu cho đến những năm cuối của cuộc chiến ấy.
—
1681 – VỊ LÃO TƯỚNG QUA ĐỜI
Năm 1681, Nguyễn Hữu Dật qua đời. Ông thọ78 tuổi. Tính từ khi được tuyển vào phủ chúa năm 1619, Nguyễn Hữu Dật đã phục vụ chính quyền Đàng Trong hơn 60 năm.Từ một Văn chức trẻ tuổi…đến tham mưu…Đốc chiến…Chưởng dinh…Tiết chế…và trở thành một trong những đại tướng quan trọng nhất của họ Nguyễn. Ông được biết đến với tước Chiêu Vũ hầu; về sau còn được truy phong.
—
VÌ SAO NGƯỜI QUẢNG BÌNH GỌI ÔNG LÀ “BỒ TÁT”?
Đây có lẽ là chi tiết đặc biệt nhất về hậu thế của Nguyễn Hữu Dật. Sau khi ông mất, người dân tại Quảng Bình tiếc nhớ và lập đền thờ. Theo những ghi chép được lưu truyền, dân địa phương kính gọi ông là:“Bồ Tát”. Danh xưng ấy cho thấy hình ảnh Nguyễn Hữu Dật trong ký ức dân gian không chỉ còn là một viên tướng. Ông đã trở thành một nhân vật được cộng đồng địa phương thờ phụng và tưởng nhớ.
—
NGUYỄN HỮU DẬT – VĂN HAY VÕ?
Có lẽ câu trả lời là:Cả hai. Ông bước vào chính trường bằng văn chương. Nhưng lịch sử lại đặt ông giữa một trong những cuộc nội chiến dài nhất thời quân chủ Việt Nam.
Ông biết xây dựng phòng thủ. Biết dùng kế. Biết đánh trận. Biết chỉ huy những chiến dịch quy mô lớn. Và quan trọng nhất, ông có một sự nghiệp quân sự kéo dài hiếm thấy. Nguyễn Hữu Dật đã chứng kiến Đàng Trong từ thời Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên còn phải tìm cách chống những cuộc nam tiến đầu tiên của quân Trịnh..đến thời **Chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần**, khi quân Nguyễn đủ sức vượt sông Gianh, tiến hàng trăm cây số ra phía Bắc.
Nếu Đào Duy Từ là một trong những người đặt nền móng cho chiến lược phòng thủ Đàng Trong…thì Nguyễn Hữu Dật chính là một trong những người đã biến chiến lược ấy thành sức mạnh quân sự tồn tại qua nhiều thập niên. Và có lẽ đó là lý do hơn ba thế kỷ sau, tên tuổi Chiêu Vũ hầu Nguyễn Hữu Dật vẫn gắn chặt với vùng đất Quảng Bình và thời đại Trịnh – Nguyễn phân tranh.
