Tống Thị Toại (?–1654), chính sử triều Nguyễn thường chỉ gọi là Tống Thị, là một trong những phụ nữ gây nhiều tranh luận nhất trong lịch sử Đàng Trong thế kỷ XVII. Tên “Tống Thị Toại” được biết đến từ các tư liệu địa phương về Nguyễn Phúc Kỳ, còn sử nhà Nguyễn không ghi rõ tên thật của bà. Năm sinh và quê quán của Tống Thị hiện chưa xác định chắc chắn; bà là con gái của Cai cơ Tống Phước Thông, một võ quan dưới thời chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên. Sử liệu cũng không ghi nhận tên hiệu hay thụy hiệu của bà.
Tống Thị được gả cho Nguyễn Phúc Kỳ, công tử trưởng của chúa Nguyễn Phúc Nguyên và là Trấn thủ Quảng Nam. Hai người có ba con trai là Nguyễn Phúc Nhuệ, Nguyễn Phúc Xuân và Nguyễn Phúc Tài. Nếu Nguyễn Phúc Kỳ không mất sớm, vị trí của Tống Thị trong lịch sử có lẽ đã rất khác: với tư cách vợ của người con trưởng, bà có khả năng trở thành một người phụ nữ có địa vị đặc biệt trong gia đình chúa Nguyễn. Nhưng ngày 22/7/1631, Nguyễn Phúc Kỳ qua đời tại Quảng Nam. Con đường kế vị sau đó chuyển sang người em là Nguyễn Phúc Lan.
Một chi tiết đáng chú ý xảy ra chỉ vài tháng sau. Tháng 10/1631, cha bà là Tống Phước Thông đem gia quyến trốn ra Đàng Ngoài và theo họ Trịnh, nhưng Tống Thị vẫn ở lại Đàng Trong. Đến năm 1635, Nguyễn Phúc Lan kế vị, trở thành chúa Thượng. Và từ đây, cuộc đời Tống Thị bắt đầu bước vào giai đoạn khiến tên bà xuất hiện dày đặc trong những ghi chép đầy màu sắc của sử sách.
Mùa xuân năm 1639, Tống Thị vào phủ chúa. Theo Đại Nam thực lục và những ghi chép được dẫn lại từ Nam triều công nghiệp diễn chí, bà nổi tiếng xinh đẹp, khéo ăn nói và đã dâng Nguyễn Phúc Lan một chuỗi “bách hoa” có hương thơm. Sau cuộc gặp ấy, Nguyễn Phúc Lan sủng ái người chị dâu góa bụa của mình. Mối quan hệ giữa hai người trở thành một bê bối lớn trong gia tộc Nguyễn Phúc, đến mức nhiều đại thần lên tiếng can gián. Những nguồn sử được biên soạn dưới chế độ quân chủ mô tả Tống Thị bằng ngôn từ đặc biệt gay gắt, vì vậy khi đọc những đánh giá về nhan sắc, tính cách và đời tư của bà cũng cần đặt chúng trong bối cảnh quan niệm đạo đức của thời đại.
Nhờ được chúa Thượng sủng ái, Tống Thị có ảnh hưởng ngày càng lớn. Sử nhà Nguyễn cáo buộc bà nhận hối lộ, tích lũy một khối tài sản rất lớn. Tôn Thất Trung – em của Nguyễn Phúc Lan – từng tìm cách loại bỏ bà. Chính lúc bị đe dọa, Tống Thị thực hiện một nước đi khiến câu chuyện vượt khỏi phạm vi tình ái trong phủ chúa và chạm tới cuộc đối đầu Trịnh–Nguyễn.
Cha bà lúc này đang ở Đàng Ngoài và được chúa Trịnh Tráng tin dùng. Tống Thị bí mật gửi thư cùng một chuỗi bách hoa bằng trân châu ra Bắc, xin Trịnh Tráng đem quân đánh Đàng Trong và hứa dùng tài sản của mình hỗ trợ quân phí. Đại Nam thực lục xem sự việc này là một yếu tố dẫn đến cuộc nam tiến của quân Trịnh năm 1648. Nhưng chiến dịch không diễn ra như mong muốn: quân Nguyễn dưới quyền thế tử Nguyễn Phúc Tần đánh lui quân Trịnh.
Cũng trong năm 1648, Nguyễn Phúc Lan qua đời, Nguyễn Phúc Tần lên nối ngôi, tức chúa Hiền. Người từng được chúa Thượng che chở giờ mất đi chỗ dựa quyền lực lớn nhất. Đáng chú ý hơn, Tống Thị lại tìm đến chính Tôn Thất Trung – người trước đó từng muốn trừ khử mình. Theo sử liệu, hai người tư thông và Tống Thị thúc đẩy Trung tiến tới một âm mưu phản nghịch nhằm chống lại chúa Hiền.
Năm 1654, âm mưu bị bại lộ khi thuộc hạ của Tôn Thất Trung là Thắng Bố tố cáo sự việc. Chúa Hiền cho bắt cả hai. Tôn Thất Trung nhận tội nhưng vì là người trong tôn thất nên không bị xử tử ngay; ông bị tước tư cách tôn thất, giam vào ngục và sau đó chết trong tù. Tống Thị không được hưởng sự khoan miễn ấy: bà bị xử tử, toàn bộ gia sản bị tịch thu và phân phát cho quân dân. Không có tài liệu chắc chắn cho biết khi đó bà bao nhiêu tuổi.
Một nghịch lý ít được nhắc tới là ba người con của Tống Thị với Nguyễn Phúc Kỳ không bị xóa khỏi chính trường vì tội của mẹ. Theo sử liệu, cả ba về sau đều làm quan và đạt tới chức Chưởng doanh.
Tống Thị Toại vì thế khó có thể được nhìn đơn giản như một “mỹ nhân gây họa”. Đằng sau những câu chuyện tình ái được sử sách nhấn mạnh là một phụ nữ từng đứng rất gần trung tâm quyền lực Đàng Trong, sở hữu tài sản và mạng lưới quan hệ đáng kể, đồng thời trực tiếp bị cáo buộc tham gia những hoạt động chính trị có hậu quả nghiêm trọng. Từ người vợ của công tử trưởng Nguyễn Phúc Kỳ, người tình của chúa Nguyễn Phúc Lan, người bí mật cầu viện chúa Trịnh, cho đến đồng phạm trong âm mưu của Tôn Thất Trung – chỉ trong hơn hai thập niên, cuộc đời bà đã giao cắt với gần như mọi tầng quyền lực lớn của thời đại.
Và có lẽ điều khiến Tống Thị Toại vẫn gây tò mò sau gần bốn thế kỷ nằm ở một câu hỏi khó trả lời: bao nhiêu phần trong chân dung đầy tai tiếng ấy thực sự thuộc về con người Tống Thị, và bao nhiêu phần được tạo nên bởi cách những sử gia thời quân chủ nhìn một người phụ nữ dám bước quá xa khỏi khuôn phép của thời đại?
Đại Nam Ngoại Truyện
