Trong lịch sử Đàng Trong thế kỷ XVII, có một người phụ nữ xuất hiện rất ngắn ngủi trong sử sách nhưng lại gắn với một câu chuyện đặc biệt về chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần. Người ấy là Thị Thừa – một cô gái quê Nghệ An, có nhan sắc và tài hát xướng. Họ thật của bà là gì, sinh năm nào, gia đình ra sao, sử liệu hiện không cho biết. Theo câu chuyện được chép lại từ Đại Nam thực lục tiền biên, vì tên là Thừa nên sử gọi bà là “Thị Thừa”.
Năm Nhâm Thìn 1652, dưới thời Nguyễn Phúc Tần, Thị Thừa được đưa vào phủ chúa. Đại Nam thực lục tiền biên mô tả bà là một người con hát quê Nghệ An, có nhan sắc xinh đẹp và được chúa lấy vào phủ. Một số câu chuyện đời sau kể rằng Nguyễn Phúc Tần say mê Thị Thừa, từ đó ham vui và xao nhãng việc chính sự. Tuy nhiên, khi đối chiếu sử liệu cần thận trọng: phần chắc chắn được ghi trong Đại Nam thực lục là đến năm 1652 chúa bắt đầu “chăm việc chính trị, không chuộng yến tiệc vui chơi như trước nữa”, rồi ngay sau đó sử mới kể đến Thị Thừa. Vì vậy, chi tiết bà trực tiếp khiến chúa “bỏ bê chính sự” không nên khẳng định tuyệt đối như một sự kiện đã được chứng minh.
Điều khiến câu chuyện trở nên bi kịch lại bắt đầu từ một cuốn sách. Một ngày, Nguyễn Phúc Tần đọc sách Quốc ngữ (國語), gặp câu chuyện vua nước Ngô là Phù Sai say mê Tây Thi rồi cuối cùng mất nước. Chúa bất ngờ liên tưởng đến chính mình và Thị Thừa. Nỗi lo một người đứng đầu cơ nghiệp có thể vì nữ sắc mà đi vào vết xe đổ của Ngô Phù Sai khiến ông đưa ra một quyết định lạnh lùng.
Chúa không trực tiếp nói cho Thị Thừa biết điều gì. Ông sai nàng mang một chiếc ngự bào đến cho Chưởng dinh Nguyễn Phúc Kiều. Nhưng bên trong dải áo đã bí mật giấu một bức thư. Người mang thư hoàn toàn không biết rằng mệnh lệnh trong đó lại quyết định chính số phận của mình: Nguyễn Phúc Kiều được ngầm lệnh giết Thị Thừa. Theo Đại Nam thực lục tiền biên, bà bị dìm xuống nước. Một nguồn khác được Nguyễn Khắc Thuần dẫn từ Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn lại cho rằng Thị Thừa bị đánh thuốc độc. Hai ghi chép khác nhau về cách chết, nhưng đều thống nhất ở kết cục: người con hát xứ Nghệ đã không thể trở về.
Bi kịch nằm ở chỗ sử liệu không cho thấy Thị Thừa từng can dự vào chính sự, âm mưu tranh quyền hay có hành động nào tương tự Tây Thi trong câu chuyện mà Nguyễn Phúc Tần vừa đọc. Trong phần bình luận về giai thoại này, Nguyễn Khắc Thuần vì thế gọi đây là cái chết oan: chúa lo sợ một bi kịch trong sách có thể lặp lại với mình và loại bỏ người phụ nữ trước khi điều ấy xảy ra.
Sau câu chuyện Thị Thừa, sử sách ghi nhận một Nguyễn Phúc Tần đặc biệt chú trọng việc quân. Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn chép rằng từ đó chúa chăm việc giảng võ, sửa sang khí giới, tuyển những người có sức lực và lòng can đảm, tập tượng binh, luyện thủy quân và nuôi ý chí mở rộng bờ cõi.
Chỉ một năm sau, năm 1653, Nguyễn Phúc Tần sai Hùng Lộc đem khoảng 3.000 quân tiến đánh Champa sau khi phía Champa quấy nhiễu Phú Yên. Quân Nguyễn vượt Hổ Dương, qua vùng Thạch Bi, tập kích trong đêm. Sau khi phía Champa xin hàng, chúa lấy sông Phan Rang làm ranh giới và tổ chức vùng đất mới thành hai phủ Thái Khang và Diên Ninh.
Thị Thừa vì thế là một nhân vật rất khác với những mỹ nhân nổi tiếng thường được nhắc đến trong lịch sử. Bà không có một dòng họ được sử sách ghi lại, không tước hiệu, không thụy hiệu, không có sự nghiệp chính trị riêng được biết đến. Những gì còn lại chỉ là vài dòng về một người con gái Nghệ An có tài ca hát, một thời được chúa yêu mến, rồi chết bởi chính nỗi sợ của người đàn ông quyền lực nhất Đàng Trong.
Gần bốn thế kỷ sau, câu chuyện ấy vẫn khiến người ta phải đặt câu hỏi: Thị Thừa thực sự đã làm gì? Hay bi kịch của bà đơn giản chỉ vì Nguyễn Phúc Tần nhìn thấy bóng dáng Tây Thi trong một người phụ nữ vốn chưa từng có cơ hội trở thành Tây Thi?
Đại Nam Ngoại Truyện
