Có một vị chúa sống qua 81 năm, chứng kiến 6 đời vua Lê, nắm quyền Đàng Ngoài hơn ba thập niên, nhiều lần đưa hàng vạn quân xuống phương Nam nhưng cuối cùng vẫn không thể vượt qua hệ thống phòng thủ của họ Nguyễn. Ông cũng là người từng phải rước vua Lê bỏ Đông Kinh chạy vào Thanh Hóa, rồi quay lại đánh bại quân Mạc để giành lại kinh thành. Và chính dưới thời ông, cuộc đối đầu âm ỉ giữa hai họ Trịnh – Nguyễn chính thức biến thành cuộc chiến kéo dài gần nửa thế kỷ. Người đó là Thanh Vương Trịnh Tráng (1577–1657).
CON TRAI CỦA BÌNH AN VƯƠNG TRỊNH TÙNG
Trịnh Tráng sinh năm 1577, là con của Bình An Vương Trịnh Tùng – người đã đánh bại nhà Mạc, đưa vua Lê trở lại Đông Kinh và đặt nền móng cho chế độ vua Lê – chúa Trịnh. Ngay từ khi còn trẻ, Trịnh Tráng đã tham gia việc quân và dần trở thành một trong những người con có thế lực nhất của Trịnh Tùng.
Nhưng con đường lên ngôi chúa của ông không hề yên ổn. Năm 1623, khi Trịnh Tùng lâm bệnh nặng, nội bộ họ Trịnh bùng nổ tranh chấp. Trịnh Xuân làm loạn, kinh thành rơi vào hỗn loạn. Trịnh Tùng phải rời khỏi kinh thành và qua đời không lâu sau đó. Trịnh Tráng trở thành người kế nghiệp. Nhưng đúng lúc họ Trịnh đang rối ren, một kẻ thù cũ lập tức xuất hiện.
VỪA LÊN NGÔI – QUÂN MẠC ĐÃ ĐÁNH XUỐNG ĐÔNG KINH
Mạc Kính Khoan từ Cao Bằng nhận thấy thời cơ. Quân Mạc kéo xuống vùng Gia Lâm, uy hiếp kinh thành. Tình hình nghiêm trọng đến mức Trịnh Tráng phải rước vua Lê Thần Tông rời Đông Kinh, chạy vào Thanh Hóa. Đây có lẽ là một trong những thời điểm nguy hiểm nhất trong những năm đầu cầm quyền của ông.
Nhưng Trịnh Tráng nhanh chóng phản công. Quân Mạc bị đánh bại, Mạc Kính Khoan chạy về Cao Bằng. Trịnh Tráng lại đưa vua Lê trở về Đông Kinh.
Sau chiến thắng, ông được phong: Nguyên súy Thống quốc chính – Thanh Đô Vương. Từ đây, quyền lực của Trịnh Tráng tại Đàng Ngoài được xác lập. Nhưng phía Nam đang xuất hiện một vấn đề còn lớn hơn nhà Mạc.
NGƯỜI CHÍNH THỨC KHAI HỎA CHIẾN TRANH TRỊNH – NGUYỄN
Ở Thuận Hóa – Quảng Nam lúc này là Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên. Trên danh nghĩa, họ Nguyễn vẫn là quan lại của triều Lê. Nhưng trên thực tế, Nguyễn Phúc Nguyên ngày càng xây dựng Đàng Trong thành một chính quyền riêng biệt và không còn chấp nhận sự chi phối của họ Trịnh.
Mâu thuẫn cuối cùng không thể giải quyết bằng thư từ. Năm 1627, Trịnh Tráng đưa quân xuống phía Nam. Cuộc chiến Trịnh – Nguyễn chính thức bùng nổ. Đây là một bước ngoặt khổng lồ trong lịch sử Đại Việt. Phía Bắc là vua Lê – chúa Trịnh. Phía Nam là các chúa Nguyễn. Và giữa hai thế lực là chiến trường Quảng Bình.
KẺ THÙ LỚN NHẤT CỦA TRỊNH TRÁNG: NHỮNG BỨC LŨY
Trịnh Tráng sở hữu một nguồn nhân lực và quân lực rất lớn ở Đàng Ngoài. Nhưng quân Nguyễn có một lợi thế khác: Địa hình và hệ thống phòng thủ. Đặc biệt sau khi Đào Duy Từ giúp chúa Nguyễn xây dựng các tuyến lũy ở Quảng Bình, quân Trịnh muốn tiến sâu xuống phía Nam buộc phải phá được những tuyến phòng thủ cực kỳ kiên cố.
Trịnh Tráng nhiều lần đưa quân xuống.,1627, 1633, 1643, 1648.
Nhưng hết lần này đến lần khác, chiến trường phía Nam không mang lại cho ông chiến thắng quyết định. Có lúc quân Trịnh tiến rất sâu. Có lúc họ Nguyễn đứng trước nguy cơ lớn. Nhưng cuối cùng Đàng Trong vẫn đứng vững.
“LÁ BÀI BÍ MẬT” NGUYỄN PHÚC ANH
Một trong những câu chuyện đáng chú ý nhất xảy ra trước chiến dịch năm 1633. Trong nội bộ họ Nguyễn xuất hiện mâu thuẫn. Nguyễn Phúc Anh, em của Nguyễn Phúc Lan và là con của Nguyễn Phúc Nguyên, được cho là đã bí mật liên hệ với phía Trịnh.
Kế hoạch rất hấp dẫn: Nếu quân Trịnh tiến vào Nhật Lệ, Phúc Anh sẽ tìm cách phối hợp từ bên trong. Trịnh Tráng vì thế quyết định đưa quân nam tiến. Nhưng kế hoạch không thành. Quân Nguyễn không tan rã như dự tính và quân Trịnh cuối cùng phải rút.
Về sau Nguyễn Phúc Anh bị chính họ Nguyễn xử lý. Nếu âm mưu này thành công, lịch sử Trịnh – Nguyễn có thể đã rẽ sang một hướng hoàn toàn khác.
TRỊNH TRÁNG VÀ NGƯỜI HÀ LAN
Một điểm ít được chú ý là Trịnh Tráng không chỉ dựa vào lực lượng truyền thống. Trong cuộc chiến với Đàng Trong, chính quyền Đàng Ngoài còn tìm kiếm quan hệ với Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC).
Đây là thời điểm thương mại châu Âu đang mở rộng mạnh tại Đông Á. Người Hà Lan sở hữu những chiến hạm lớn và pháo hạm mạnh. Nếu có thể tận dụng sức mạnh hải quân của họ, Trịnh Tráng hy vọng tạo thêm áp lực lên chúa Nguyễn từ phía biển.
Nhưng kế hoạch không mang lại kết quả mong muốn. Năm 1643, hạm đội Hà Lan giao chiến với thủy quân Nguyễn. Phía Nguyễn do Nguyễn Phúc Tần chỉ huy đã đánh quyết liệt, khiến lực lượng Hà Lan phải rút.
Cuộc chiến giữa Trịnh và Nguyễn từ đó không còn đơn thuần là câu chuyện nội bộ Đại Việt mà đã ít nhiều liên hệ với mạng lưới thương mại và cạnh tranh quốc tế của thế kỷ XVII.
NĂM 1648 – MỘT TRONG NHỮNG THẤT BẠI NẶNG NỀ NHẤT
Trịnh Tráng vẫn chưa từ bỏ phương Nam. Năm 1648, một đạo quân lớn tiếp tục tiến vào đất Nguyễn. Ban đầu quân Trịnh giành được lợi thế. Nhưng quân Nguyễn phản công mạnh.
Nguyễn Phúc Lan cùng con trai Nguyễn Phúc Tần tổ chức chống trả; Nguyễn Hữu Tiến cùng các tướng Nguyễn phản kích. Kết quả là quân Trịnh đại bại. Hàng nghìn quân bị bắt. Những tù binh này sau đó được phía Nguyễn đưa vào các vùng phía Nam để khai khẩn đất đai.
Đó là một nghịch lý lịch sử: Những binh sĩ được đưa vào Nam để tiêu diệt chính quyền họ Nguyễn cuối cùng lại trở thành một phần nguồn nhân lực khai phá vùng đất do họ Nguyễn kiểm soát.
NHƯNG TRỊNH TRÁNG KHÔNG CHỈ CÓ CHIẾN TRANH
Nếu chỉ nhìn Trịnh Tráng qua những thất bại trước họ Nguyễn thì sẽ không đầy đủ. Trong thời gian ông nắm quyền, chính quyền Lê – Trịnh vẫn kiểm soát một vùng lãnh thổ rộng lớn ở phía Bắc.
Sau biến động năm 1623, Trịnh Tráng ổn định lại Đông Kinh và tiếp tục duy trì mô hình:
Vua Lê trị vì – chúa Trịnh nắm thực quyền. Đây là một cấu trúc chính trị rất đặc biệt. Đại Việt vẫn có Hoàng đế nhà Lê. Các khoa thi, quan lại và triều đình vẫn mang danh nghĩa nhà Lê.
Nhưng quân đội và những quyết định chính trị quan trọng lại nằm trong tay phủ chúa. Trịnh Tráng chính là một trong những người đưa mô hình này bước vào thời kỳ ổn định lâu dài.
MỘT CUỘC HÔN NHÂN CHÍNH TRỊ RẤT ĐẶC BIỆT
Một trong những chuyện gây chú ý nhất trong cuộc đời Trịnh Tráng liên quan đến con gái ông: Trịnh Thị Ngọc Trúc. Bà vốn đã lấy chồng và có con.
Nhưng Trịnh Tráng sau đó lại đưa Ngọc Trúc vào cung và gả cho vua Lê Thần Tông, rồi bà trở thành Hoàng hậu. Các nguồn sử ghi nhận sự việc từng gặp phản đối. Nhưng cuối cùng nhà vua vẫn chấp thuận.
Điều này cho thấy một thực tế rất rõ của thời Lê Trung Hưng: Quan hệ giữa vua Lê và chúa Trịnh không đơn thuần là vua – tôi.
Hai dòng họ còn liên tục liên kết bằng hôn nhân. Vua Lê cần sức mạnh quân sự của họ Trịnh. Còn họ Trịnh cần danh nghĩa chính thống của nhà Lê.
VÌ SAO TRỊNH TRÁNG QUYỀN LỰC NHƯ VUA NHƯNG KHÔNG CƯỚP NGÔI?
Đây có lẽ là điều thú vị nhất khi nhìn vào toàn bộ chế độ Lê – Trịnh. Trịnh Tráng có quân đội. Có phủ chúa. Có hệ thống quan lại. Có quyền quyết định chiến tranh. Có quyền lựa chọn người kế nghiệp. Nhưng ông không phế nhà Lê để tự xưng Hoàng đế. Bởi danh nghĩa “phù Lê” chính là một phần nền tảng chính trị tạo nên quyền lực của họ Trịnh.
Nhà Lê cung cấp tính chính thống. Họ Trịnh cung cấp sức mạnh thực tế. Hai bên hình thành một cơ chế tồn tại song song: Hoàng đế ngự trong cung. Chúa điều hành quốc chính tại phủ. Nếu họ Trịnh trực tiếp cướp ngôi, họ cũng có nguy cơ tự phá bỏ chính danh mà gia tộc đã sử dụng từ thời chiến tranh Lê – Mạc.
BÀI TOÁN NGƯỜI KẾ VỊ
Trịnh Tráng sống rất lâu. Điều đó lại tạo ra một vấn đề khác: ai sẽ kế nghiệp? Cuối cùng người được ông lựa chọn là Trịnh Tạc.
Năm 1645, Trịnh Tạc được trao quyền lực quân sự rất lớn và xác lập vị trí kế nghiệp. Nguồn biên niên của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài ghi rằng đến năm 1653, khi Trịnh Tráng vẫn còn sống, Trịnh Tạc đã được trao quyền chưởng quốc chính.
Đây là bước chuyển giao quan trọng. Bởi cuộc chiến mà Trịnh Tráng phát động vẫn chưa kết thúc. Và dưới thời Trịnh Tạc, tình thế sẽ đảo ngược: Quân Nguyễn không còn chỉ đứng sau lũy phòng thủ. Họ bắt đầu vượt sông Gianh, tiến vào Nghệ An.
CÁI CHẾT CỦA MỘT VỊ CHÚA SỐNG QUA GẦN CẢ THẾ KỶ
Năm 1657, Trịnh Tráng qua đời. Ông hưởng thọ khoảng 81 tuổi theo cách tính tuổi truyền thống được nguồn sử dẫn lại, sau hơn ba thập niên giữ vị trí tối cao trong phủ chúa.
Trịnh Tạc chính thức kế nghiệp. Nhìn lại cuộc đời Trịnh Tráng, có một nghịch lý rất lớn. Ông không tiêu diệt được họ Nguyễn. Không giải quyết dứt điểm được thế lực họ Mạc tại Cao Bằng — nhà Mạc vẫn tồn tại ở đây sau thời ông và đến năm 1667 Trịnh Tạc mới chiếm được Cao Bằng.
Nhưng ông lại giữ được trung tâm quyền lực Lê – Trịnh qua một giai đoạn cực kỳ biến động. Và quan trọng hơn, chính những quyết định dưới thời Trịnh Tráng đã góp phần định hình cục diện chính trị Đại Việt trong phần lớn thế kỷ XVII.
Một bên là Thanh Đô Vương Trịnh Tráng ở Đông Kinh.
Một bên là Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên rồi Chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan ở Đàng Trong. Hai dòng họ đều nhân danh triều Lê.
Nhưng từ năm 1627, họ bắt đầu dùng đại bác, chiến thuyền và hàng vạn binh sĩ để quyết định xem ai mới thực sự làm chủ Đại Việt. Và cuộc chiến mà Trịnh Tráng mở đầu phải mất 45 năm mới tạm ngừng.
